ЁЯФе CTET Math Pedagogy (Paper 1 & 2): рдЧрдгिрдд рдХा рдбрд░ рдЦрдд्рдо! 30 рдоें рд╕े 30 рдиंрдмрд░ рд▓ाрдиे рдХा 'рд░ाрдордмाрдг' рдиोрдЯ्рд╕ (Complete Pedagogy in Hindi)
ЁЯСЛ рдирдорд╕्рдХाрд░ рджोрд╕्рддों! (Introduction)
рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рднी рдЧрдгिрдд рдХे рдиाрдо рд╕े рдбрд░ рд▓рдЧрддा рд╣ै?
рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि "рдиंрдмрд░ों рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рддो рдоैं рд╣рд▓ рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ूँ, рд▓ेрдХिрди рдпे рдкेрдбाрдЧोрдЬी (Pedagogy) рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рджिрдоाрдЧ рдШुрдоा рджेрддे рд╣ैं?"
рдЕрдЧрд░ рд╣ाँ, рддो рдЖрдк рдЕрдХेрд▓े рдирд╣ीं рд╣ैं।
CTET рдоें рд▓ाрдЦों рдЫाрдд्рд░ рдЧрдгिрдд рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों (Numerical) рдоें рддो рдкूрд░े рдиंрдмрд░ рд▓े рдЖрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Pedagogy) рдоें рдоाрдд рдЦा рдЬाрддे рд╣ैं।
рдХ्рдпों?
рдХ्рдпोंрдХि рдХिрддाрдмों рдоें рднाрд╖ा рдЗрддрдиी рдХрдаिрди рд▓िрдЦी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдкреЭрдХрд░ рдиींрдж рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। 'рдЕрднिрд╕ाрд░ी', 'рдЕрдкрд╕ाрд░ी', 'рдЖрдЧрдордиाрдд्рдордХ'... рдЙрдл्рдл!
рд▓ेрдХिрди рдШрдмрд░ाрдЗрдП рдордд!
рдЖрдЬ рдХा рдпрд╣ рдм्рд▓ॉрдЧ CTET Math Pedagogy рдХा 'рдкोрд╕्рдЯрдоॉрд░्рдЯрдо' рд╣ै।
рд╣рдо рд░рдЯेंрдЧे рдирд╣ीं, рд╕рдордЭेंрдЧे।
рд╣рдо рдХिрддाрдмी рднाрд╖ा рдирд╣ीं, рдЖрдо рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдоें рдмाрдд рдХрд░ेंрдЧे।
рдЕрдЧрд▓े 15 рдоिрдирдЯ рдоें рд╣рдо рдЧрдгिрдд рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХे рд╣рд░ рдЙрд╕ рдЯॉрдкिрдХ рдХो рдХрд╡рд░ рдХрд░ेंрдЧे рдЬो 8 рдлрд░рд╡рд░ी рдХे рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдЪाрд╣े рдЖрдк Paper 1 (рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी) рджे рд░рд╣े рд╣ों рдпा Paper 2 (рдЬूрдиिрдпрд░), рдпрд╣ рдм्рд▓ॉрдЧ рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рдмूрдЯी рд╣ै।
рддो рдЪрд▓िрдП, рдПрдХ рдЧрд╣рд░ी рд╕ांрд╕ рд▓ीрдЬिрдпे рдФрд░ рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं! ЁЯЪА
1. рдЧрдгिрдд рдЖрдЦिрд░ рд╣ै рдХ्рдпा? (Nature of Mathematics)
рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рдЬिрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╣рдо рдЗрддрдиा рдбрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рдЕрд╕рд▓ рдоें рд╣ै рдХ्рдпा।
рджोрд╕्рддों, рдЧрдгिрдд рдХेрд╡рд▓ рдЬोреЬ-рдШрдЯाрд╡-рдЧुрдгा-рднाрдЧ рдирд╣ीं рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рд╕ोрдЪ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдХैрд▓рдХुрд▓ेрдЯрд░ рдХी рддрд░рд╣ рддेрдЬ рдЧрдгрдиा рдХрд░рдиा рд╣ी рдЧрдгिрдд рд╣ै, рддो рдЖрдк рдЧрд▓рдд рд╣ैं।
CTET рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░:
- рдЧрдгिрдд рдПрдХ рднाрд╖ा рд╣ै: рдЬैрд╕े рд╣िंрджी рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी। рдЗрд╕рдоें рднी рдЕрдкрдиे рдЪिрд╣्рди (+, -, %, ╧А) рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдЧрдгिрдд рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рд╣ै: 'рд╕рдЪ्рдЪाрдИ' рджिрдЦрддी рдирд╣ीं, рдЙрд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рд╣ी '5' рдХрд╣ीं рд╣рд╡ा рдоें рдирд╣ीं рд▓рдЯрдХा рд╣ै, рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै।
- рдЧрдгिрдд рддाрд░्рдХिрдХ (Logical) рд╣ै: рдпрд╣ाँ рддुрдХ्рдХा рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा। рд╣рд░ рдЪीреЫ рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдаोрд╕ рдХाрд░рдг (Logic) рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдЧрдгिрдд рд╢्рд░ेрдгीрдмрдж्рдз (Hierarchical) рд╣ै: рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै—рдЖрдк рд╕ीрдзे рдЫрдд рдкрд░ рдирд╣ीं рдЪреЭ рд╕рдХрддे, рдЖрдкрдХो рд╕ीреЭिрдпां рдЪреЭрдиी рдкреЬेंрдЧी।
- рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЧिрдирддी рдирд╣ीं рдЖрддी, рддो рд╡рд╣ рдЬोреЬ рдирд╣ीं рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддा।
- рдЕрдЧрд░ рдЬोреЬ рдирд╣ीं рдЖрддा, рддो рдЧुрдгा рдирд╣ीं рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддा।
- рдПрдХ рдХॉрди्рд╕ेрдк्рдЯ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЯिрдХा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╣ी 'Tall Shape of Mathematics' (рдЧрдгिрдд рдХा рд▓ंрдмा рдЖрдХाрд░) рдХрд╣рддे рд╣ैं।
2. NCF 2005: рдЧрдгिрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा 'рд╕ंрд╡िрдзाрди'
рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे NCF 2005 (National Curriculum Framework) рдХो рд╕рдордЭ рд▓िрдпा, рддो рд╕рдордЭो 5 рдиंрдмрд░ рдкрдХ्рдХे।
NCF 2005 рдЧрдгिрдд рдХे рдмाрд░े рдоें рджो рддрд░рд╣ рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рдпрд╣ीं рд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдлंрд╕рддा рд╣ै।
(A) рд╕ंрдХीрд░्рдг рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Narrow Aim)
рдпрд╣ 'рдЫोрдЯा' рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рдмрдЪ्рдЪे рдХो 'рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд▓ाрдпрдХ' рдмрдиाрдиा।
- рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рджेрдиा।
- рдоाрдк-рддोрд▓ рд╕िрдЦाрдиा।
- рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рд╕िрдЦाрдиा। (рддाрдХि рдмрдЪ्рдЪा рдмреЬा рд╣ोрдХрд░ рд╕рдм्рдЬी рдЦрд░ीрдж рд╕рдХे, рдмैंрдХ рдХा рдХाрдо рдХрд░ рд╕рдХे)। рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ै।
(B) рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Higher Aim)
рдпрд╣ 'рдмреЬा' рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рдмрдЪ्рдЪे рдХी рд╕ोрдЪ рдХा рдЧрдгिрддीрдпрдХрд░рдг (Mathematization of Thinking) рдХрд░рдиा।
- рдмрдЪ्рдЪा рддाрд░्рдХिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ोрдЪрдиा рд╕ीрдЦे।
- рд╡рд╣ рд░рдЯे рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдвूंрдвे।
- рд╡рд╣ рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рдЪीрдЬों рдХो рд╕ंрднाрд▓ рд╕рдХे।
Exam Tip: рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдоें рдЖрдП рдХि NCF рдХा рдоुрдЦ्рдп рдлोрдХрд╕ рдХ्рдпा рд╣ै, рддो рд╣рдоेрд╢ा "рд╕ोрдЪ рдХा рдЧрдгिрддीрдпрдХрд░рдг" рд╡ाрд▓े рдСрдк्рд╢рди рдкрд░ рдЯिрдХ рдХрд░ें।
3. рд╡ेрди рд╣िрд▓े (Van Hiele): рдЬ्рдпाрдоिрддि рдХा рдЬाрджूрдЧрд░
CTET рдХे рдЧрдгिрдд рдкेрдкрд░ рдоें Van Hiele рдХा рдиाрдо рди рдЖрдП, рдРрд╕ा рд╣ो рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा।
рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдЬ्рдпाрдоिрддि (Geometry) рдХैрд╕े рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ीрдЦрдиे рдХे 5 рд╕्рддрд░ (Levels) рдмрддाрдП рд╣ैं (Level 0 рд╕े Level 4)।
рдЖрдЗрдП, рдЗрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं:
Level 0: рдЪाрдХ्рд╖ुрд╖ीрдХрд░рдг (Visualization)
- рдХीрд╡рд░्рдб: рджिрдЦाрд╡рдЯ / рдмрдиाрд╡рдЯ।
- рдпрд╣ाँ рдмрдЪ्рдЪा рдЪीрдЬों рдХो рдЙрдирдХी рд╢рдХ्рд▓ рд╕े рдкрд╣рдЪाрдирддा рд╣ै।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмрдЪ्рдЪा 'рд╕рдоोрд╕े' рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै— "рдпрд╣ рдд्рд░िрднुрдЬ рд╣ै।" рдмрдЪ्рдЪा 'рд░ोрдЯी' рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै— "рдпрд╣ рдЧोрд▓ा рд╣ै।"
- рдЙрд╕े рдЧुрдгों (Properties) рд╕े рдХोрдИ рдорддрд▓рдм рдирд╣ीं, рдмрд╕ рдЬो рджिрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै।
Level 1: рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Analysis)
- рдХीрд╡рд░्рдб: рдЧुрдг (Properties)।
- рдЕрдм рдмрдЪ्рдЪा рдеोреЬा рд╕рдордЭрджाрд░ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।
- рд╡рд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рдЧ (Square) рдХी рдЪाрд░ों рднुрдЬाрдПं рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं।
- рд╡рд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдЖрдпрдд (Rectangle) рдоें рдЖрдордиे-рд╕ाрдордиे рдХी рднुрдЬाрдПं рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं।
- рд▓ेрдХिрди... рд╡рд╣ рдЕрднी рдЗрдирдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рдмрдиा рдкाрддा। (рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдкрддा рдХि рд╣рд░ рд╡рд░्рдЧ рдПрдХ рдЖрдпрдд рднी рд╣ोрддा рд╣ै)।
Level 2: рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рдиिрдЧрдорди (Informal Deduction)
- рдХीрд╡рд░्рдб: рд╕ंрдмंрдз (Relationship)।
- рдпрд╣ाँ рдмрдЪ्рдЪा рдЖрдХृрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рд░िрд╢्рддा рд╕рдордЭ рд▓ेрддा рд╣ै।
- рд╡рд╣ рд╕рдордЭ рдЬाрддा рд╣ै: "рдЕрдЪ्рдЫा! рддो рд╕рднी рд╡рд░्рдЧ рдЖрдпрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╕рднी рдЖрдпрдд рд╡рд░्рдЧ рдирд╣ीं рд╣ोрддे।"
Level 3: рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдиिрдЧрдорди (Formal Deduction)
- рдХीрд╡рд░्рдб: рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा (Proof/Theorem)।
- рдпрд╣ 9рд╡ीं-10рд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪा рдк्рд░рдоेрдп (Theorem) рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।
Level 4: рджृреЭрддा (Rigor)
- рдпрд╣ рдХॉрд▓ेрдЬ рд▓ेрд╡рд▓ рдХी рдЬ्рдпाрдоिрддि рд╣ै। (CTET рдоें рдпрд╣ рдХрднी рдирд╣ीं рдкूрдЫा рдЬाрддा)।
4. рдЧрдгिрдд рдкреЭाрдиे рдХे рддрд░ीрдХे (Teaching Methods)
рдЕрдм рд╕рд╡ाрд▓ рдЖрддा рд╣ै— "рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЧрдгिрдд рдкреЭाрдПं рдХैрд╕े?"
рдХ्рдпा рдмोрд░्рдб рдкрд░ рдлॉрд░्рдоूрд▓ा рд▓िрдЦ рджें рдФрд░ рдХрд╣ें "рд░рдЯ рд▓ो"? рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं!
CTET рдоें рджो рд╡िрдзिрдпों рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕рд╡ाрд▓ рдЖрддे рд╣ैं:
(A) рдЖрдЧрдорди рд╡िрдзि (Inductive Method) - рдмेрд╕्рдЯ рд╡िрдзि ✅
- рдиाрд░ा: рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рдиिрдпрдо рдХी рдУрд░। (Example to Rule)।
- рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкрд╣рд▓े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддा рд╣ै, рдлिрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдЦुрдж рдиिрдпрдо рдмрдиाрддे рд╣ैं।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдд्рд░िрднुрдЬ (Triangles) рджिрдП рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХोрдг рдиाрдкрдиे рдХो рдХрд╣ा। рдмрдЪ्рдЪों рдиे рджेрдЦा рдХि рд╣рд░ рдмाрд░ рддीрдиों рдХोрдгों рдХा рдЬोреЬ 180 рдбिрдЧ्рд░ी рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиिрдпрдо рдмрдиाрдпा— "рдд्рд░िрднुрдЬ рдХे рддीрдиों рдХोрдгों рдХा рдпोрдЧ 180 рд╣ोрддा рд╣ै।"
- рдлाрдпрджा: рдмрдЪ्рдЪा рдХрднी рднूрд▓рддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рд╡िрдзि рд╣ै।
(B) рдиिрдЧрдорди рд╡िрдзि (Deductive Method) ❌
- рдиाрд░ा: рдиिрдпрдо рд╕े рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХी рдУрд░। (Rule to Example)।
- рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкрд╣рд▓े рд╕ूрдд्рд░ (Formula) рдмрддा рджेрддा рд╣ै: (a+b)² = a² + b² + 2ab. рдлिрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै— "рдЪрд▓ो рдЕрдм рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рд╣рд▓ рдХрд░ो।"
- рдиुрдХрд╕ाрди: рдпрд╣ рд░рдЯрдиे рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддी рд╣ै। рдЙрдЪ्рдЪ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдаीрдХ рд╣ै, рдкрд░ рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं।
5. рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (TLM): рдЧрдгिрдд рдХे рд╣рдеिрдпाрд░
рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рдЧрдгिрдд рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдоूрд░्рдд (Concrete) рдЪीрдЬों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬрддी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рдХो TLM рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдпрд╣ाँ рд╕े 1-2 рдк्рд░рд╢्рди рдкрдХ्рдХे рд╣ैं।
1. рдЕрдмेрдХрд╕ (Gin-tara)
-
рдЙрдкрдпोрдЧ:
- рдЧिрдирддी рд╕िрдЦाрдиे рдоें।
- рдЬोреЬ-рдШрдЯाрд╡ рд╕िрдЦाрдиे рдоें।
- рд╕्рдеाрдиीрдп рдоाрди (Place Value) рд╕िрдЦाрдиे рдоें। (рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै)।
- рджृрд╖्рдЯिрдмाрдзिрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╡рд░рджाрди рд╣ै।
2. рдЬिрдпोрдмोрд░्рдб (Geoboard)
- рдпрд╣ рдПрдХ рд▓рдХреЬी рдХा рдмोрд░्рдб рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдХीрд▓ें рд▓рдЧी рд╣ोрддी рд╣ैं।
- рдЙрдкрдпोрдЧ: рд░рдмрд░ рдмैंрдб рдХी рдорджрдж рд╕े рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдЖрдХृрддिрдпाँ (Geometric Shapes) рдмрдиाрдиा।
- рдз्рдпाрди рджें: рдЗрд╕ рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ 2D рдЖрдХृрддिрдпाँ (рдд्рд░िрднुрдЬ, рд╡рд░्рдЧ, рдЖрдпрдд) рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं, 3D рдирд╣ीं।
- рдЗрд╕рд╕े рдкрд░िрдоाрдк (Perimeter) рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ (Area) рдХा рдЕंрддрд░ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рд╕рдордЭाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
3. рдбीрди्рд╕ рдм्рд▓ॉрдХ्рд╕ (Dienes Blocks)
- рдпे рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдХ्рдпूрдм्рд╕ рдФрд░ рдЫреЬें рд╣ोрддी рд╣ैं।
-
рдЙрдкрдпोрдЧ:
- рдЬोреЬ, рдШрдЯाрд╡, рдЧुрдгा, рднाрдЧ।
- рд╕्рдеाрдиीрдп рдоाрди (Place Value)।
- рджрд╢рдорд▓рд╡ рдФрд░ рднिрди्рди।
4. рдЯैрдирдЧ्рд░ाрдо (Tangram)
- рдпрд╣ рдПрдХ рдЪीрдиी рдкрд╣ेрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें 5 рдпा 7 рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдЯुрдХреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдЙрдкрдпोрдЧ: рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд╕्рдеाрдиिрдХ рд╕рдордЭ (Spatial Reasoning) рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рдмрдЪ्рдЪे рдЯुрдХреЬों рдХो рдЬोреЬрдХрд░ рдЬाрдирд╡рд░ рдпा рдЗрди्рд╕ाрди рдХी рдЖрдХृрддि рдмрдиाрддे рд╣ैं।
5. рдЧ्рд░ाрдл рдкेрдкрд░ (Graph Paper)
-
рдЙрдкрдпोрдЧ:
- рджрд╢рдорд▓рд╡ рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП (рдЬैрд╕े 0.5 рдмреЬा рд╣ै рдпा 0.05)।
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП।
6. рдмिंрджु рд╢ीрдЯ (Dot Paper)
- рдЙрдкрдпोрдЧ: рд╕рдордоिрддि (Symmetry) рдФрд░ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди (Reflection) рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП।
6. рди्рдпूрдоेрди рдХा рдд्рд░ुрдЯि рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Newman's Error Analysis)
рдмрдЪ्рдЪा рдЧрдгिрдд рдХे рдЗрдмाрд░рддी рд╕рд╡ाрд▓ों (Word Problems) рдоें рдЧрд▓рддी рдХ्рдпों рдХрд░рддा рд╣ै?
рди्рдпूрдоेрди рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЗрд╕рдХे 5 рдЪрд░рдг рдмрддाрдП рд╣ैं। рдЕрдХ्рд╕рд░ рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЗрдирдХा рдХ्рд░рдо (Sequence) рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдк्рд░рд╢्рди рдкреЭрдиा (Reading): рдмрдЪ्рдЪा рд╕рд╡ाрд▓ рдкреЭрддा рд╣ै।
- рд╕рдордЭрдиा (Comprehension): рдкреЭрдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдордЭрддा рд╣ै।
- рд░ूрдкांрддрд░рдг (Transformation): рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдЬोреЬрдиा рд╣ै рдпा рдШрдЯाрдиा рд╣ै। (рдЧрдгिрддीрдп рд░ूрдк рджेрдиा)।
- рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХौрд╢рд▓ (Process Skills): рдЧрдгрдиा (Calculation) рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦрдиा (Encoding): рдЙрдд्рддрд░ рдХो рдХॉрдкी рдоें рд▓िрдЦрддा рд╣ै।
рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧрд▓рддी рдХрд╣ाँ рд╣ोрддी рд╣ै?
рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдХ्рд╕рд░ рджूрд╕рд░े рдЪрд░рдг (рд╕рдордЭрдиा) рдпा рддीрд╕рд░े рдЪрд░рдг (рд░ूрдкांрддрд░рдг) рдоें рдЕрдЯрдХ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдЖрддा рдХि "рдХुрд▓" рд▓िрдЦा рд╣ै рддो рдЬोреЬрдиा рд╣ै рдпा рдЧुрдгा рдХрд░рдиा рд╣ै।
7. рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рдж (Keywords Dictionary)
рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें рдХुрдЫ рд╢рдм्рдж рдмाрд░-рдмाрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдЗрдирдХा рдорддрд▓рдм рдкрддा рд╣ो, рддो рдЙрдд्рддрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै।
-
рдЕрднिрд╕ाрд░ी рдЪिंрддрди (Convergent Thinking):
- "рдмंрдж рдЕंрдд рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди" (Closed Ended)।
- рдЬिрдирдХा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ो।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: 2 + 2 рдХिрддрдиा рд╣ोрддा рд╣ै? (рдЙрдд्рддрд░: 4)।
- рдпрд╣ рд░рдЯрдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै। (рдХрдо рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै)।
-
рдЕрдкрд╕ाрд░ी рдЪिंрддрди (Divergent Thinking):
- "рдЦुрд▓े рдЕंрдд рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди" (Open Ended)।
- рдЬिрдирдХे рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЙрдд्рддрд░ рд╣ों।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: "рдРрд╕ी рджो рд╕ंрдЦ्рдпाрдПं рдмрддाрдУ рдЬिрдирдХा рдЬोреЬ 10 рд╣ो?" (1+9, 2+8, 5+5...)।
- рдпрд╣ рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा (Creativity) рдмреЭाрддा рд╣ै। (рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै ✅)।
-
рд╕्рдеाрдиिрдХ рд╕рдордЭ (Spatial Reasoning):
- рдЪीрдЬों рдХी рд╕्рдеिрддि, рджिрд╢ा рдФрд░ рдЖрдХाрд░ рдХो рджिрдоाрдЧ рдоें рд╕рдордЭрдиा।
- рдЬैрд╕े: рдирдХ्рд╢ा рдкреЭрдиा, рдкрд╣ेрд▓ी рдЬोреЬрдиा।
-
рдк्рд░рддिрдЪिрдд्рд░рдг (Mapping):
- рдирдХ्рд╢ा рдмрдиाрдиा рдпा рдкреЭрдиा।
- рдЗрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдиुрдкाрдд (Scale) рдФрд░ рджिрд╢ा рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
- рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг (Conservation):
- рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рдХि рдЕрдЧрд░ рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ рдХा рд░ूрдк рдмрджрд▓ рджो, рддो рдЙрд╕рдХी рдоाрдд्рд░ा рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддी।
- рдЬैрд╕े: рдкाрдиी рдХो рдкрддрд▓े рдЧिрд▓ाрд╕ рд╕े рдЪौреЬे рдЧिрд▓ाрд╕ рдоें рдбाрд▓рдиे рдкрд░ рдкाрдиी рдЙрддрдиा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै।
8. NEP 2020: рдирдпा рдХ्рдпा рд╣ै?
рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP 2020) рдЧрдгिрдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдмाрддें рдХрд╣рддी рд╣ै:
- рдоूрд▓्рдпांрдХрди: рд░рдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдмंрдж рдХрд░ो। 360-рдбिрдЧ्рд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХाрд░्рдб рд▓ाрдУ (рдЬिрд╕рдоें рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рдХो, рджोрд╕्рдд рдХो рдФрд░ рдЯीрдЪрд░ рдХो—рд╕рдмрдХो рдиंрдмрд░ рджे)।
- рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдЬ्рдЮाрди (FLN): рдХрдХ्рд╖ा 3 рддрдХ рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдкреЭрдиा, рд▓िрдЦрдиा рдФрд░ рдмेрд╕िрдХ рдЧрдгिрдд (рдЬोреЬ-рдШрдЯाрд╡) рдЖ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
- рдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг (Integrated Learning): рдЧрдгिрдд рдХो рдЕрд▓рдЧ рд╡िрд╖рдп рдордд рдоाрдиो। рдЗрд╕े рдЦेрд▓, рдХрд▓ा, рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдЦेрд▓-рдХूрдж рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ाрдХрд░ рдкреЭाрдУ।
9. рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ॉрд▓ рдЯिрдк्рд╕ (Exam Tips for 8th Feb)
рджोрд╕्рддों, рдкреЭा рддो рдЖрдкрдиे рдмрд╣ुрдд рд╣ै। рдЕрдм рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рд╕्рдоाрд░्рдЯрдиेрд╕ рдХी।
рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЬрдм рдк्рд░рд╢्рди рд╕ाрдордиे рдЖрдП, рддो рдЗрди рдмाрддों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦें:
(A) рдмрдЪ्рдЪा рднрдЧрд╡ाрди рд╣ै
рдЧрдгिрдд рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдиिрдпрдо рд╣ै: рдмрдЪ्рдЪा рдХрднी рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
- рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдлेрд▓ рд╣ुрдЖ -> рддो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (System) рдлेрд▓ рд╣ुрдИ।
- рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рд╢ोрд░ рдордЪा рд░рд╣ा рд╣ै -> рддो рдЯीрдЪрд░ рдХी рдХ्рд▓ाрд╕ рдмोрд░िंрдЧ рд╣ै।
- рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдЧрд▓рддी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै -> рддो рдпрд╣ рд╕ीрдЦрдиे рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рд╣рдоेрд╢ा рд╡рд╣ рдСрдк्рд╢рди рдЪुрдиें рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╣ो।
(B) рдкॉрдЬिрдЯिрд╡ рдФрд░ рдиिрдЧेрдЯिрд╡ рд╢рдм्рдж (Tag Words)
рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХो рджेрдЦрддे рд╣ी рдХाрди рдЦреЬे рдХрд░ рд▓ें:
✅ рдкॉрдЬिрдЯिрд╡ (рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди):
- рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрдиा (Opportunity)
- рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोреЬрдиा (Real life connection)
- рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиा (Learning by doing)
- рдоूрд░्рдд рдЕрдиुрднрд╡ (Concrete experience)
- рдЦुрд▓े рдЕंрдд рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди (Open-ended)
- рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди (Encouragement)
- рдд्рд░ुрдЯिрдпां (Errors - рдпे рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ैं!)
❌ рдиिрдЧेрдЯिрд╡ (рдЧрд▓рдд рдЙрдд्рддрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди):
- рдХेрд╡рд▓ / рдоाрдд्рд░ (Only)
- рд░рдЯрдиा / рдХंрдард╕्рде рдХрд░рдиा (Rote Memorization)
- рдХрдаोрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди (Strict discipline)
- рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиा (Comparison)
- рдоाрдирдХीрдХृрдд (Standardized)
- рдХрд▓рди рд╡िрдзि (Algorithm)
- рдЕрдн्рдпाрд╕ / рдб्рд░िрд▓ (Drill & Practice - рдЬ्рдпाрджा рдЬोрд░ рджेрдиा рдЧрд▓рдд рд╣ै)
- рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди (Lecture)
(C) рд▓ंрдмा рдСрдк्рд╢рди = рд╕рд╣ी рдСрдк्рд╢рди?
рдЕрдХ्рд╕рд░ (90% рдоाрдорд▓ों рдоें) рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें рдЬो рдСрдк्рд╢рди рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рдмाрдд рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭाрдпा рдЧрдпा рд╣ोрддा рд╣ै।
(рд▓ेрдХिрди рдЖँрдЦ рдмंрдж рдХрд░рдХे рдирд╣ीं, рдкреЭрдХрд░ рд╣ी рдЯिрдХ рдХрд░ें!)
10. рдПрдХ рдЬрд░ूрд░ी рдмाрдд (Conclusion)
рджोрд╕्рддों, рдЧрдгिрдд рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХोрдИ рд░ॉрдХेрдЯ рд╕ाрдЗंрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै।
рдпрд╣ рдмрд╕ рдпрд╣ рдкрд░рдЦрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рд╣ै рдХि "рдХ्рдпा рдЖрдк рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдЯीрдЪрд░ рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं?"
рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рдЯीрдЪрд░ рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЬो рд╕рдмрд╕े рдХрдаिрди рд╕рд╡ाрд▓ рд╣рд▓ рдХрд░ рджे।
рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рдЯीрдЪрд░ рд╡рд╣ рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдорди рд╕े рдЧрдгिрдд рдХा рдбрд░ рдиिрдХाрд▓ рджे।
рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें рд╣рдордиे рдЬिрди рдмाрддों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै, рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭ рд▓िрдпा, рддो 30 рдоें рд╕े 28-30 рдиंрдмрд░ рдЖрдкрдХी рдЬेрдм рдоें рд╣ैं।
рдбрд░िрдпे рдордд, рдмрд╕ рдЕрдкрдиी рддैрдпाрд░ी рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рд░рдЦिрдпे।
рдЖрдк рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдирдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдФрд░ рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХрднी рд╣ाрд░рддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпा рддो рд╡рд╣ рдЬीрддрддा рд╣ै, рдпा рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।
ЁЯЪА рдЕрдм рдХ्рдпा рдХрд░ें? (Next Step)
рдЕрдм рдЬрдм рдЖрдкрдиे рдкूрд░ा рдХांрд╕ेрдк्рдЯ рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рд╣ै, рддो рд╡рдХ्рдд рд╣ै рдЦुрдж рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдХा।
рдоैंрдиे рдЖрдкрдХे рд▓िрдП 50 рд╕рдмрд╕े рдХрдаिрди рдФрд░ рдирдП рдкैрдЯрд░्рди рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рдХ्рд╡िрдЬ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।
ЁЯСЗ рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рдХ्рд╡िрдЬ рдХो рд╣рд▓ рдХрд░ें рдФрд░ рдЕрдкрдиा рд╕्рдХोрд░ рджेрдЦें! ЁЯСЗ
CTET Math Pedagogy: Final Exam Level (Mixed Options)
(рд╕рднी 50 рдк्рд░рд╢्рди рдФрд░ рд╡िрдХрд▓्рдк рдирдП рдкैрдЯрд░्рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं)
ЁЯУ▓ рдл्рд░ी рдиोрдЯ्рд╕ рдХे рд▓िрдП WhatsApp рдЪैрдирд▓ рдЬ्рд╡ाрдЗрди рдХрд░ें

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें