рд╕ीрдзे рдоुрдЦ्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдкрд░ рдЬाрдПं

UPTET/CTET Hindi Pedagogy Chapter 12: рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо, рдЕрд░्рдЬрди рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░ | 4000+ Words рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕ & 50 PYQ Mock Test (SK SACHIN CLASSES)

  ​⭐ рдЕрдз्рдпाрдп 12 : рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо-рдЕрд░्рдЬрди рдПрд╡ं рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (UPTET/CTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб) ⭐ ​рдЕрдоिрдд, SK SACHIN CLASSES рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд 'рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб' рд╣ै। D.El.Ed рдХे 4th рд╕ेрдоेрд╕्рдЯрд░ рдХे рдЖрдкрдХे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдирдиे рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдХा рдпрд╣ рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЖрдк рдкेрдбाрдЧोрдЬी (рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░) рдХे рдЗрд╕ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпाрдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдЗрддрдиी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। ​UPTET рдФрд░ CTET рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी (рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░) рд╕े рдкूрд░े 15 рдЕंрдХ рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдЕрдХेрд▓ा рдЕрдз्рдпाрдп рдЙрди 15 рдЕंрдХों рдХा 'рдм्рд░рд╣्рдоाрд╕्рдд्рд░' рд╣ै। рдЗрд╕ 4000+ рд╢рдм्рджों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди, рдЪोрдо्рд╕्рдХी рдФрд░ рд╡ाрдЗрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд, рдкрдарди рд╡िрдХाрд░, рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдРрд╕ा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо 'рдкोрд╕्рдЯрдоाрд░्рдЯрдо' рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдХोрдИ рднी рдк्рд░рд╢्рди рдЖрдкрдХी рдирдЬ़рд░ों рд╕े рдмрдЪ рдирд╣ीं рдкाрдПрдЧा। ​⭐ рднाрдЧ 1: рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо рдФрд░ рдЕрд░्рдЬрди (Language Learning and Acquisition) ​рднाрд╖ा рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдХे рджो рдоुрдЦ्рдп рддрд░ीрдХे рд╣ोрддे рд╣ैं— рдЕрд░्рдЬрди (Acquisition) рдФрд░ рдЕрдзिрдЧрдо (Learning)। рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЗрди рджोрдиों рдХे рдмीрдЪ рдХा рдЕंрддрд░ рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдкूрдЫा рдЬा...

​ЁЯФе CTET Hindi Pedagogy MasterClass: 15 рдоें рд╕े 15 рдиंрдмрд░ рдкрдХ्рдХे! (Paper 1 & 2 рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдиिрдЪोрдб़ - 4000+ рд╢рдм्рдж)

 




рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी: CTET рдорд╣ा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдиोрдЯ्рд╕ рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ां рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░ें 


1. рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рдбрд░ рдиिрдХाрд▓ рдлेंрдХिрдП!

рдирдорд╕्рддे рджोрд╕्рддों! рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै рдЖрдкрдХा SK SACHIN CLASSES рдкрд░।

​рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рднी рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рддो рд╣рдоाрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ै, рдЗрд╕рдоें рддो рд╣рдо рдмिрдиा рдкреЭे рдкाрд╕ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे?

рдФрд░ рдлिрд░ рдЬрдм рдЖрдк CTET рдХा рдкेрдкрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं, рддो рд╡рд╣ां рд▓िрдЦे рд╢рдм्рдж— "рд╕рди्рдиिрд╡िрд╖्рдЯ", "рдЕрдзोрдЧाрдоी", "рд╕рдоीрдкрд╕्рде рд╡िрдХाрд╕"—рджेрдЦрдХрд░ рд╕िрд░ рдЪрдХрд░ा рдЬाрддा рд╣ै?

​рд╕рдЪ рдмрддाрдКँ?

рд╣рдо рд╣िंрджी рдЬाрдирддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╣рдо 'рд╣िंрджी рдкреЭाрдиा' рдирд╣ीं рдЬाрдирддे।

CTET рдЖрдкрд╕े рдпрд╣ рдирд╣ीं рдкूрдЫрддा рдХि 'рд░ाрдо' рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╣ै рдпा рд╕рд░्рд╡рдиाрдо।

CTET рдЖрдкрд╕े рдкूрдЫрддा рд╣ै— "рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें 'рд░ाрдо' рдХो 'рд▓ाрдо' рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рддो рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?"

​рдпрд╣ी рд╣ै рдкेрдбाрдЧोрдЬी (Pedagogy)

​рдЖрдЬ рдХा рдпрд╣ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХोрдИ рд╕ाрдзाрд░рдг рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХी рдЧीрддा, рдмाрдЗрдмिрд▓ рдФрд░ рдХुрд░ाрди рд╣ै।

рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे рдЕрдЧрд▓े 20-25 рдоिрдирдЯ рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рджे рджिрдП, рддो рдоैं рд╡ाрджा рдХрд░рддा рд╣ूँ рдХि рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ॉрд▓ рдоें рдЖрдк рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ुрдП рдкेрдкрд░ рд╣рд▓ рдХрд░ेंрдЧे।

​рд╣рдо рдЗрд╕рдоें рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЪोрдорд╕्рдХी рдХे LAD рддрдХ, рдФрд░ рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рддрдХ—рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд╡рд░ рдХрд░ेंрдЧे। рд╡рд╣ рднी рдХिрддाрдмी рднाрд╖ा рдоें рдирд╣ीं, рдЕрдкрдиी рджेрд╕ी рднाрд╖ा рдоें।

​рддो рдЪрд▓िрдП, рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рдорд╣ा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо! ЁЯЪА



рдЦंрдб 1: рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди рдФрд░ рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо (Acquisition vs Learning)

​рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ा рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी рдЯॉрдкिрдХ। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд▓िрдпा, рддो 2 рдиंрдмрд░ рдкрдХ्рдХे।

1. рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди (Language Acquisition)

​рд╕ोрдЪिрдП, рдЬрдм рдЖрдк рдЫोрдЯे рдеे, рддो рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рд╣िंрджी рдмोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЯ्рдпूрд╢рди рд▓ी рдеी?

рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рдЕрдкрдиी рдордо्рдоी рд╕े рдХрд╣ा рдеा— "рдоाँ, рдоुрдЭे рд╕ंрдЬ्рдЮा рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рд╕िрдЦाрдУ, рддрднी рдоैं 'рджूрдз' рдоांрдЧूंрдЧा"?

рдирд╣ीं рдиा!

​рдЖрдкрдиे рдмрд╕ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд▓ोрдЧों рдХो рдмोрд▓рддे рд╕ुрдиा।

рдкाрдкा рдХो рд╕ुрдиा, рдордо्рдоी рдХो рд╕ुрдиा, рджाрджी рдХो рд╕ुрдиा।

рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЖрдк рднी рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧे।

​рдЗрд╕े рд╣ी рдХрд╣рддे рд╣ैं рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди

  • ​рдпрд╣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ (Natural) рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।
  • ​рдпрд╣ рдЕрд╡рдЪेрддрди (Unconscious) рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдкрддा рднी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рдХि рдЖрдк рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।
  • ​рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдиिрдпрдоों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी।
  • ​рдпрд╣ рд╣рдоेрд╢ा рдоाрддृрднाрд╖ा (Mother Tongue) рдпा рдк्рд░рдердо рднाрд╖ा (L1) рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै।

рдПрдЧ्рдЬाрдо рдЯिрдк: рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдоें рдЖрдП рдХि "рдмрдЪ्рдЪा рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рднाрд╖ा рд╕ीрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै", рддो рдЙрдд्рддрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдЕрд░्рдЬрди рд╣ोрдЧा।



2. рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо (Language Learning)

​рдЕрдм рдпाрдж рдХीрдЬिрдП рд╕्рдХूрд▓ рдХे рджिрди।

рдЬрдм рдЖрдкрдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी (English) рд╕िрдЦाрдИ рдЧрдИ।

рдЯीрдЪрд░ рдиे рдХрд╣ा— "A for Apple рдпाрдж рдХрд░ो", "Noun рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд░рдЯो", "Tense рдХे рдиिрдпрдо рд╕ीрдЦो"

​рдЗрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо

  • ​рдпрд╣ рдк्рд░рдпाрд╕рдкूрд░्рдг (Effortful) рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдоेрд╣рдирдд рд▓рдЧрддी рд╣ै।
  • ​рдпрд╣ рдЪेрддрди (Conscious) рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдкрддा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдк рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।
  • ​рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдХिрддाрдмें рдФрд░ рдЯीрдЪрд░ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै।
  • ​рдпрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рднाрд╖ा (Second Language/L2) рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЕрди्рддрд░ рдПрдХ рдиреЫрд░ рдоें:

| рдЕрд░्рдЬрди (Acquisition) | рдЕрдзिрдЧрдо (Learning) |

| :--- | :--- |

| рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдоाрд╣ौрд▓ | рд╕्рдХूрд▓/рдХ्рд▓ाрд╕ |

| рдкрд░िрд╡ाрд░ | рд╢िрдХ्рд╖рдХ/рдХिрддाрдм |

| рдоाрддृрднाрд╖ा | рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ा |

| рдХोрдИ рдиिрдпрдо рдирд╣ीं | рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдиिрдпрдо |





рдЦंрдб 2: рдк्рд░рдоुрдЦ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ (The Giants of Pedagogy)

​рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें 3-4 рдиाрдо рдРрд╕े рд╣ैं рдЬो рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдкेрдкрд░ рдоें рдЯрдкрдХ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рд░рдЯрдиा рдирд╣ीं, рд╕рдордЭрдиा рд╣ै।

1. рдиोрдо рдЪोрдорд╕्рдХी (Noam Chomsky): рднाрд╖ा рдХा рджेрд╡рддा

​рдЪोрдорд╕्рдХी рдХा рдХрд╣рдиा рдеा— "рдмрдЪ्рдЪा рдЦाрд▓ी рд╕्рд▓ेрдЯ рдирд╣ीं рд╣ै।"

рднрдЧрд╡ाрди рдиे (рдпा рдк्рд░рдХृрддि рдиे) рдмрдЪ्рдЪे рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдПрдХ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдлिрдЯ рдХрд░рдХे рднेрдЬा рд╣ै।

​рдЙрд╕ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХा рдиाрдо рд╣ै— LAD (Language Acquisition Device)

рдпाрдиी рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди рдпंрдд्рд░

  • ​рдпрд╣ рдпंрдд्рд░ 5 рд╕ाрд▓ рддрдХ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдПрдХ्рдЯिрд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдЪ्рдЪे рдмрдЪрдкрди рдоें рднाрд╖ा рдЬрд▓्рджी рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
  • ​рдЪोрдорд╕्рдХी рдиे рдХрд╣ा рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдоें 'рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╡्рдпाрдХрд░рдг' (Universal Grammar) рдХी рд╕рдордЭ рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЯ्рд░िрдХ: рдк्рд░рд╢्рди рдоें рдЬрд╣ाँ рднी 'рдЬрди्рдордЬाрдд рдХ्рд╖рдорддा' (Innate Ability) рджिрдЦे, рдЖँрдЦ рдмंрдж рдХрд░рдХे рдЪोрдорд╕्рдХी рдкрд░ рдЯिрдХ рд▓рдЧा рджेрдиा।



2. рдЬीрди рдкिрдпाрдЬे (Jean Piaget): рд╡िрдЪाрд░ рдкрд╣рд▓े, рднाрд╖ा рдмाрдж рдоें

​рдкिрдпाрдЬे рдХा рдоाрдирдиा рдеा— "рдкрд╣рд▓े рдмрдЪ्рдЪे рдХा рджिрдоाрдЧ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдЧा (рд╡िрдЪाрд░ рдЖрдПंрдЧे), рдлिрд░ рд╡рд╣ рднाрд╖ा рдмोрд▓ेрдЧा।"

  • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдЖрддा рд╣ै рдХि 'рдпрд╣ рдЧोрд▓ рдЪीрдЬ рдЦेрд▓рдиे рдХी рд╣ै' (рд╡िрдЪाрд░), рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕े 'рдЧेंрдж' (рднाрд╖ा) рдмोрд▓рддा рд╣ै।
  • ​рдкिрдпाрдЬे рдиे 'рдЕрд╣ंрдХेंрдж्рд░िрдд рд╡ाрдХ्' (Egocentric Speech) рдХी рдмाрдд рдХी। рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рд╕े рдмाрддें рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдкिрдпाрдЬे рдЙрд╕े 'рд╕्рд╡ाрд░्рдеी' рдпा 'рдЦुрдж рдоें рдордЧ्рди' рдоाрдирддे рд╣ैं।

рдЯ्рд░िрдХ: рд╡िрдЪाрд░ > рднाрд╖ा = рдкिрдпाрдЬे।



3. рд▓ेрд╡ рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी (Lev Vygotsky): рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рднाрд╖ा

​рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдкिрдпाрдЬे рдХे рджुрд╢्рдорди (рд╡ैрдЪाрд░िрдХ) рдеे।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा— "рдЕрд░े рдкिрдпाрдЬे рднाрдИ! рдмрдЪ्рдЪा рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдкेреЬ рдХे рдиीрдЪे рдмैрдардХрд░ рдирд╣ीं рд╕ीрдЦрддा। рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдХрд░ рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।"

​рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░:

  • ​рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╢ुрд░ू рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдмाрдж рдоें рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं।
  • рдиिрдЬी рд╡ाрдХ् (Private Speech): рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рд╕े рдмाрддें рдХрд░рддा рд╣ै (рдЬैрд╕े рдЦिрд▓ौрдиे рдЬोреЬрддे рд╕рдордп), рддो рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдХो рджिрд╢ा рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рд╣ै।

рдЯ्рд░िрдХ: рд╕рдоाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЕंрддःрдХ्рд░िрдпा, рдиिрдЬी рд╡ाрдХ् = рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी।



4. рдмी.рдПрдл. рд╕्рдХिрдирд░ (B.F. Skinner): рдирдХрд▓рдЪी рдмंрджрд░

​рд╕्рдХिрдирд░ рдХрд╣рддे рдеे рдХि рднाрд╖ा 'рдЕрдиुрдХрд░рдг' (Imitation) рдФрд░ 'рдкुрдирд░्рдмрд▓рди' (Reinforcement) рд╕े рд╕ीрдЦी рдЬाрддी рд╣ै।

  • ​рдмрдЪ्рдЪा рдордо्рдоी рдХो рджेрдЦрддा рд╣ै।
  • ​рдирдХрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै।
  • ​рд╕рд╣ी рдмोрд▓рдиे рдкрд░ рдордо्рдоी рддाрд▓ी рдмрдЬाрддी рд╣ैं (рдЪॉрдХрд▓ेрдЯ рджेрддी рд╣ैं)।
  • ​рдмрдЪ्рдЪा рдлिрд░ рд╕े рд╡рд╣ी рдмोрд▓рддा рд╣ै।

рдЯ्рд░िрдХ: рдЕрдиुрдХрд░рдг, рдирдХрд▓, рд░рдЯрдиा = рд╕्рдХिрдирд░।

5. рд╕्рдЯीрдлрди рдХ्рд░ैрд╢рди (Stephen Krashen): рдЕрд░्рдЬрди рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд

​рдЗрдирдХी 5 рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиाрдПं рд╣ैं, рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै— рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдиिрд╡ेрд╢ (Comprehensible Input - i+1)

рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЙрд╕рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддрд░ рд╕े рдеोреЬा рд╕ा рдКрдкрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди рджो।

рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो A, B, C, D рдЖрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े 'Apple' рд╕िрдЦाрдУ (i+1), рд╕ीрдзे 'Sentence' рдордд рд╕िрдЦाрдУ (i+10)।



рдЦंрдб 3: рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ (Language Skills)

​рднाрд╖ा рдХे рдЪाрд░ рдкрд╣िрдпे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рднी рдкंрдЪрд░ рд╣ुрдЖ, рддो рдЧाреЬी рдирд╣ीं рдЪрд▓ेрдЧी।

рдХ्рд░рдо рдпाрдж рд░рдЦें: L-S-R-W (рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкреЭрдиा, рд▓िрдЦрдиा)।

рд╣िंрджी рдоें: рд╕ु-рдмो-рдк-рд▓ि (рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкреЭрдиा, рд▓िрдЦрдиा)।

1. рд╕ुрдирдиा (Listening) - рд╢्рд░рд╡рдг рдХौрд╢рд▓

​рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЖрдзाрд░рднूрдд рдХौрд╢рд▓ рд╣ै।

рд╕िрд░्рдл 'рдХाрди рдоें рдЖрд╡ाрдЬ рдЬाрдиा' рд╕ुрдирдиा рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕ुрдирдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рд╕ुрдиी рд╣ुрдИ рдмाрдд рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдордЭрдиा।

рдЕрдЧрд░ рдоैं рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рдЪीрдиी рднाрд╖ा рдоें рдХुрдЫ рдмोрд▓ूँ рдФрд░ рдЖрдкрдХे рдХाрди рддрдХ рдЖрд╡ाрдЬ рдЬाрдП, рддो рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे 'рд╕ुрдиा'? рдирд╣ीं, рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдкрдиे рд╕рдордЭा рдирд╣ीं।

2. рдмोрд▓рдиा (Speaking) - рд╡ाрдЪрди рдХौрд╢рд▓

​рдмोрд▓рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╕िрд░्рдл 'рдмрдб़рдмрдб़ाрдиा' рдирд╣ीं рд╣ै।

рдмोрд▓рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд╕рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा।

рдмрдЪ्рдЪे рдХो рддोрддे рдХी рддрд░рд╣ рд░рдЯाрдиा рдмोрд▓рдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХे рдоौрдХे рджेрдиा рдЕрд╕рд▓ी рд╡ाрдЪрди рдХौрд╢рд▓ рд╣ै।

3. рдкреЭрдиा (Reading) - рдкрдарди рдХौрд╢рд▓

​рдпрд╣ CTET рдХा рдлेрд╡рд░ेрдЯ рд╣ै।

рдкреЭрдиा рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं?

(A) рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХो рдЬोреЬрдХрд░ рдмोрд▓рдиा?

(B) рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рдкреЭрдиा?

(C) рдкреЭрдХрд░ рдЕрд░्рде рд╕рдордЭрдиा?

​рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै (C)। рдкреЭрдиा = рдЕрд░्рде рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा।

рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдЕрдЦрдмाрд░ рдкреЭ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдкрдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рдХि рдЦрдмрд░ рдХ्рдпा рд╣ै, рддो рдЖрдк рдкреЭ рдирд╣ीं рд░рд╣े, рд╕िрд░्рдл рдбिрдХोрдб рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдкреЭрдиे рдХे рдк्рд░рдХाрд░:

  • рдоौрди рдкрдарди: рдорди рдоें рдкреЭрдиा। рдЗрд╕рд╕े рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдФрд░ рд╕рдордЭ рдмреЭрддी рд╣ै।
  • рд╕рд╕्рд╡рд░ рдкрдарди: рдмोрд▓рдХрд░ рдкреЭрдиा। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╕ुрдзрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЭिрдЭрдХ рдЦुрд▓рддी рд╣ै (рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдмेрд╕्рдЯ)।
  • рдж्рд░ुрдд рдкрдарди (Skimming): рд╕рд░рд╕рд░ी рддौрд░ рдкрд░ рдкреЭрдиा (рдЬैрд╕े рдЕрдЦрдмाрд░ рдХी рд╣ेрдбрд▓ाрдЗंрд╕)।
  • рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдкрдарди (Scanning): рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдвूँрдврдиा (рдЬैрд╕े рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी рдоें рд╢рдм्рдж рдЦोрдЬрдиा рдпा рдЯ्рд░ेрди рдХा рдЯाрдЗрдо рджेрдЦрдиा)।

4. рд▓िрдЦрдиा (Writing) - рд▓ेрдЦрди рдХौрд╢рд▓

​рд▓िрдЦрдиा рд╕िрд░्рдл рд╕ुंрджрд░ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ (рд╕ुрд▓ेрдЦ) рдирд╣ीं рд╣ै।

рд▓िрдЦрдиा рдорддрд▓рдм— рдЕрдкрдиे рдоौрд▓िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि।

рдЕрдЧрд░ рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЖрдП рдХि "рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рд▓ेрдЦрди рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдХैрд╕े рдкрд░рдЦेंрдЧे?", рддो рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдЧा— "рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдорди рд╕े рдХोрдИ рдХрд╣ाрдиी рдпा рдЕрдиुрднрд╡ рд▓िрдЦрдиे рдХो рдХрд╣ेंрдЧे," рди рдХि рд╕ुрд▓ेрдЦ рд▓िрдЦрдиे рдХो।

рдХौрд╢рд▓ों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг:

  • рдЧ्рд░рд╣рдгाрдд्рдордХ рдХौрд╢рд▓ (Receptive Skills): рдЬिрдирд╕े рд╣рдо рдЬ्рдЮाрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।
    • ​рд╕ुрдирдиा + рдкреЭрдиा। (рдЗрдирдкुрдЯ)
  • рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддाрдд्рдордХ рдХौрд╢рд▓ (Productive Skills): рдЬिрдирд╕े рд╣рдо рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।
    • ​рдмोрд▓рдиा + рд▓िрдЦрдиा। (рдЖрдЙрдЯрдкुрдЯ)





рдЦंрдб 4: рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг (Diagnostic & Remedial Teaching)

​рдпрд╣ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╡ाрд▓ा рдХाрдо рд╣ै।

рдоाрди рд▓ीрдЬिрдпे рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдмाрд░-рдмाрд░ 'рд╕' рдХो 'рд╢' рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╕्рдЯेрдк 1: рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (Diagnosis)

рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдкрд╣рд▓े рдмीрдоाрд░ी рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрддा рд╣ै, рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдкрддा рд▓рдЧाрдПрдЧा рдХि рдмрдЪ्рдЪा рдЧрд▓рддी рдХ्рдпों рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै?

  • ​рдХ्рдпा рдЙрд╕े рд╕ुрдиाрдИ рдХрдо рджेрддा рд╣ै?
  • ​рдХ्рдпा рдЙрд╕рдХी рдЬीрдн рдоें рджिрдХ्рдХрдд рд╣ै?
  • ​рдХ्рдпा рдЙрд╕े рдиिрдпрдо рдирд╣ीं рдкрддा? рдХрдоिрдпों рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा = рдиिрджाрди।

рд╕्рдЯेрдк 2: рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг (Remedial Teaching)

рдмीрдоाрд░ी рдкрддा рдЪрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдбॉрдХ्рдЯрд░ рджрд╡ाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдХрдоी рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджोрдмाрд░ा рдкреЭाрддा рд╣ै, рдирдП рддрд░ीрдХे рдЕрдкрдиाрддा рд╣ै।

рдХрдоिрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиा = рдЙрдкрдЪाрд░।

рдХ्рд░рдо рдпाрдж рд░рдЦें: рдкрд╣рд▓े рдиिрджाрди, рдлिрд░ рдЙрдкрдЪाрд░।




рдЦंрдб 5: рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (TLM)

​рдЯीрдЪрд░ рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдЦाрд▓ी рд╣ाрде рдирд╣ीं рдЬाрддा। рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╣рдеिрдпाрд░ (Tools) рд╣ोрддे рд╣ैं।

  • рджृрд╢्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Visual): рдм्рд▓ैрдХрдмोрд░्рдб, рдЪाрд░्рдЯ, рдоैрдк, рдЧ्рд▓ोрдм। (рдЬिрд╕े рд╕िрд░्рдл рджेрдЦ рд╕рдХें)।
  • рд╢्рд░рд╡्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Audio): рд░ेрдбिрдпो, рдЯेрдк рд░िрдХॉрд░्рдбрд░। (рдЬिрд╕े рд╕िрд░्рдл рд╕ुрди рд╕рдХें)।
  • рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Audio-Visual): рдЯीрд╡ी, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, рдпूрдЯ्рдпूрдм рд╡ीрдбिрдпो। (рджेрдЦрдиा + рд╕ुрдирдиा)। рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдмेрд╕्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рдХ्рд░िрдпा-рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдЬैрд╕े 'рдлीрд▓्рдб рдЯ्рд░िрдк' рдкрд░ рд▓े рдЬाрдиा рдпा рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдиाрдЯрдХ рдХрд░рд╡ाрдиा।

рдЕрд╕рд▓ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Realia):

рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें 'рд╕ेрдм' рдкреЭा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдШрд░ рд╕े рдЕрд╕рд▓ी рд╕ेрдм рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП, рддो рдЙрд╕े Realia (рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╡рд╕्рддु) рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдмрд╕े рдЬрд▓्рджी рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।

рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ (Textbook):

рдпाрдж рд░рдЦрдиा, рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै, рд╕ाрдз्рдп рдирд╣ीं।

рдорддрд▓рдм, рдХिрддाрдм рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдЬрд░िрдпा рд╣ै рд╕िрдЦाрдиे рдХा, рд╕рдм рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдЯीрдЪрд░ рдХो рдХिрддाрдм рдХे рдмाрд╣рд░ рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рднी рдЬ्рдЮाрди рдЬोреЬрдиा рдЪाрд╣िрдП।




рдЦंрдб 6: рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा (Multilingualism) - рдПрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди

​рднाрд░рдд рдПрдХ рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рд╣ै।

рдЖрдкрдХी рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рд╣िंрджी рдмोрд▓рддा рд╣ै, рдПрдХ рднोрдЬрдкुрд░ी, рдПрдХ рддрдоिрд▓ рдФрд░ рдПрдХ рдЧुрдЬрд░ाрддी।

рдПрдХ рдЯीрдЪрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?

​(A) рд╕рдмрдХो рд╣िंрджी рдмोрд▓рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ेंрдЧे?

(B) рдЙрди्рд╣ें рдХ्рд▓ाрд╕ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджेंрдЧे?

(C) рдЙрдирдХी рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╕рдо्рдоाрди рджेंрдЧे?

​рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै (C)।

NCF 2005 рдХрд╣рддा рд╣ै— "рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдПрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди (Resource) рд╣ै।"

  • ​рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдПं рдмोрд▓рддे рд╣ैं, рддो рд╡े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдирдП рд╢рдм्рдж рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
  • ​рдЙрдирдХा рджिрдоाрдЧ рдЬ्рдпाрджा рддेрдЬ (рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕) рд╣ोрддा рд╣ै।
  • ​рд╣рдоें рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै।

рдПрдЧ्рдЬाрдо рдЯिрдк: рдЬिрд╕ рдСрдк्рд╢рди рдоें рд▓िрдЦा рд╣ो "рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡рд░्рдЬिрдд рд╣ै", рд╡рд╣ рдСрдк्рд╢рди 100% рдЧрд▓рдд рд╣ै।




рдЦंрдб 7: рдоूрд▓्рдпांрдХрди (Assessment)

​рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдорддрд▓рдм рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдбрд░ाрдиा рдпा рдлेрд▓ рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЗрд╕рдХा рдордХрд╕рдж рд╣ै— рд╕ीрдЦрдиे рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा।

1. рд╕рддрдд рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди (CCE)

  • рд╕рддрдд (Continuous): рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕ाрд▓ рдХे рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкреЭाрддे рд╕рдордп рднी, рдЦेрд▓рддे рд╕рдордп рднी।
  • рд╡्рдпाрдкрдХ (Comprehensive): рд╕िрд░्рдл рдкреЭाрдИ (рдкेрди-рдкेрдкрд░) рдХा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЦेрд▓, рд╕ंрдЧीрдд, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди—рд╕рдмрдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

2. рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ vs рдпोрдЧाрдд्рдордХ

  • рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ (Formative): рдпрд╣ рдкреЭाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдЯीрдЪрд░ рдиे рдкреЭाрддे рд╣ुрдП рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫ рд▓िрдпा। рдЗрд╕рдХा рдордХрд╕рдж рд╣ै— рдлीрдбрдмैрдХ рджेрдиा рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा। (рдЬैрд╕े - рдпूрдиिрдЯ рдЯेрд╕्рдЯ, рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ)।
  • рдпोрдЧाрдд्рдордХ (Summative): рдпрд╣ рд╕ाрд▓ рдХे рдЕंрдд рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдордХрд╕рдж рд╣ै— рд░िрдЬрд▓्рдЯ рджेрдиा рдпा рдкाрд╕/рдлेрд▓ рдХрд░рдиा। (рдЬैрд╕े - рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा)।
  • рдмेрд╕्рдЯ рдХौрди рд╕ा рд╣ै? рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ (Formative)।

3. рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो (Portfolio)

​рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдкेрдкрд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЖрддा рд╣ै।

рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рдПрдХ рдлाрдЗрд▓ рдпा рдлोрд▓्рдбрд░ рд╣ै।

рдЗрд╕рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдкूрд░े рд╕ाрд▓ рдХे рдХाрдо рдХा рд╕рдмूрдд рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

  • ​рдЙрд╕рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рдб्рд░ाрдЗंрдЧ।
  • ​рдЙрд╕рдХा рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рдиिрдмंрдз।
  • ​рдЙрд╕рдХी рдЯेрд╕्рдЯ рдХॉрдкी। рдЗрд╕рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдкूрд░े рд╕ाрд▓ рдоें рдХ्рд░рдоिрдХ рдк्рд░рдЧрддि рдХैрд╕े рдХी। рдпрд╣ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рддрд░ीрдХा рд╣ै।




рдЦंрдб 8: NCF 2005 рдФрд░ NEP 2020 рдХा рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें рд░ोрд▓

NCF 2005 (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा)

​NCF рдХрд╣рддा рд╣ै:

  1. ​рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोреЬो।
  2. ​рдкреЭाрдИ рдХो рд░рдЯंрдд рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ो।
  3. ​рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो।
  4. ​рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣े, рдЯीрдЪрд░ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрджाрддा (Facilitator) рд╣ै।

NEP 2020 (рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि)

​рдпрд╣ рднी NCF рдХी рдмाрддों рдХो рджोрд╣рд░ाрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рдирдИ рдмाрддें рднी рд╣ैं:

  1. ​рдХрдХ्рд╖ा 5 (рдФрд░ рд╣ो рд╕рдХे рддो 8) рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдоाрддृрднाрд╖ा/рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рд╣ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  2. рдд्рд░िрднाрд╖ा рд╕ूрдд्рд░: рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рддीрди рднाрд╖ाрдПं рд╕िрдЦाрдИ рдЬाрдПं। (рдЬैрд╕े - рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдФрд░ рдПрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा)।
  3. 360-рдбिрдЧ्рд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХाрд░्рдб: рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕िрд░्рдл рдЯीрдЪрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджोрд╕्рдд рднी рдХрд░ेंрдЧे।




рдЦंрдб 9: рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг (Grammar Pedagogy)

​рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХैрд╕े рдкреЭाрдиा рдЪाрд╣िрдП?

рдкुрд░ाрдиी рд╡िрдзि (рдиिрдЧрдорди/Deductive):

рдкрд╣рд▓े рдиिрдпрдо рд░рдЯाрдУ, рдлिрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджो।

(рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд░рдЯो -> рдлिрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦो)।

рдпрд╣ рд╡िрдзि рдиीрд░рд╕ рдФрд░ рдЙрдмाрдК рд╣ै।

рдирдИ рдФрд░ рдмेрд╕्рдЯ рд╡िрдзि (рдЖрдЧрдорди/Inductive):

рдкрд╣рд▓े рдЙрджाрд╣рд░рдг рджो, рдлिрд░ рдиिрдпрдо рдиिрдХाрд▓ो।

  • ​рдЯीрдЪрд░: "рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ै?"
  • ​рдмрдЪ्рдЪा: "рд░ाрдо।"
  • ​рдЯीрдЪрд░: "рдпрд╣ 'рд░ाрдо' рд╢рдм्рдж рд╣ी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╣ै।" рдЗрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं— рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡्рдпाрдХрд░рдг (Grammar in Context)। рдорддрд▓рдм, рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдордд рдкреЭाрдУ, рдкाрда рдкреЭाрддे рд╕рдордп рдЬो рд╢рдм्рдж рдЖрдПं, рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕िрдЦाрдУ।




рдЦंрдб 10: рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рдж (Keywords for Exam)

​рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХो рдШोрдЯ рдХрд░ рдкी рдЬाрдУ। рдЕрдЧрд░ рдпे рдСрдк्рд╢рди рдоें рджिрдЦें, рддो рдз्рдпाрди рджें।

рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╢рдм्рдж (Positive Tag Words - рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдЪांрд╕ рдЬ्рдпाрджा рд╣ैं):

  • ​рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрдиा (Opportunity)
  • ​рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा
  • ​рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ीрдЦрдиा
  • ​рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
  • ​рд╡िрд╡िрдзрддा / рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा
  • ​рд╕рдХ्рд░िрдп (Active)
  • ​рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрдд
  • ​рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиा (Learning by doing)
  • ​рдЕрд░्рде рдиिрд░्рдоाрдг
  • ​рдк्рд░िंрдЯ-рд╕рдоृрдж्рдз рдоाрд╣ौрд▓ (Print-rich environment)

рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╢рдм्рдж (Negative Tag Words - рдЧрд▓рдд рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдЪांрд╕ рдЬ्рдпाрджा рд╣ैं):

  • ​рдХेрд╡рд▓ / рдоाрдд्рд░ / рд╣ी (Only)
  • ​рд░рдЯрдиा / рдпाрдж рдХрд░рдиा / рдХंрдард╕्рде рдХрд░рдиा
  • ​рджंрдб рджेрдиा / рд╕рдЬा
  • ​рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдмрд▓
  • ​рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै
  • ​рдоाрдирдХीрдХृрдд рднाрд╖ा рдкрд░ рдЬोрд░
  • ​рдкृрдердХ्рдХрд░рдг / рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा
  • ​рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХो рддुрд░ंрдд рд╕ुрдзाрд░рдиा (рдЯोрдХрдиा)





рдЦंрдб 11: рдкेрдкрд░ рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдиिंрдЬा рддрдХрдиीрдХ (Exam Strategy)

​рде्рдпोрд░ी рддो рдкреЭ рд▓ी, рдЕрдм рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ॉрд▓ рдоें рдХ्рдпा рдХрд░ें?

  1. рдмрдЪ्рдЪा рднрдЧрд╡ाрди рд╣ै: рдЖрдкрдХे рд▓िрдП CTET рдоें рдмрдЪ्рдЪा рд╣ी рднрдЧрд╡ाрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрднी рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдлेрд▓ рд╣ुрдЖ, рддो рдмрдЪ्рдЪा рдлेрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рд╕िрд╕्рдЯрдо рдлेрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдирд╣ीं рд╕ीрдЦ рд░рд╣ा, рддो рдЯीрдЪрд░ рдХे рдкреЭाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рдЧрд▓рдд рд╣ै। рдЬिрд╕ рдСрдк्рд╢рди рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХी рднрд▓ाрдИ рд╣ो, рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै।
  2. рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдСрдк्рд╢рди: рдЕрдХ्рд╕рд░ (90% рдХेрд╕ рдоें) рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें рдЬो рдСрдк्рд╢рди рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। (рд▓ेрдХिрди рдкрд╣рд▓े рдкреЭ рдЬрд░ूрд░ рд▓ें)।
  3. рдПрд▓िрдоिрдиेрд╢рди рдоेрдердб: рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдордд рдвूँрдвो। рдЧрд▓рдд рдЙрдд्рддрд░ рдХो рдХाрдЯो।
    • ​рдЬिрд╕рдоें 'рд░рдЯрдиा' рд▓िрдЦा рд╣ो - рдХाрдЯ рджो।
    • ​рдЬिрд╕рдоें 'рджंрдб' рд▓िрдЦा рд╣ो - рдХाрдЯ рджो।
    • ​рдЬो рдмрдЪेрдЧा, рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ै।
  4. рдЬेंрдбрд░ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдмрдЪें: рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдХрд╣े рдХि "рд▓реЬрдХे рдЧрдгिрдд рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд▓реЬрдХिрдпां рд╣िंрджी рдоें", рддो рдпрд╣ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा (Stereotype) рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдЗрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╡ाрд▓ा рдСрдк्рд╢рди рдЪुрдирдиा рд╣ै।



рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдЖрдк рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ैं, рддाрдиाрд╢ाрд╣ рдирд╣ीं!

​рджोрд╕्рддों, рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рд╕ाрд░ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै—

рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдкрдХा рдХाрдо рдмрдЪ्рдЪे рдХो 'рдЬ्рдЮाрдиी' рдмрдиाрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े 'рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा' рд╣ै।

​рдЙрд╕े рдмोрд▓рдиे рджो, рдЙрд╕े рдЧрд▓рддिрдпां рдХрд░рдиे рджो।

рдЙрд╕рдХी рдЯूрдЯी-рдлूрдЯी рд╣िंрджी рдХो рднी рдк्рдпाрд░ рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ो।

рдЬрдм рдЖрдк рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдЬाрдПँ, рддो рдХिрддाрдм рдмाрдж рдоें рдЦोрд▓ें, рдкрд╣рд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХा рджिрд▓ рдЦोрд▓ें।

​рдоुрдЭे рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рдкреЭा рд╣ै, рддो CTET рдоें рд╣िंрджी рд╕ेрдХ्рд╢рди рдоें рдЖрдк 30 рдоें рд╕े 28+ рд╕्рдХोрд░ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХрд░ेंрдЧे। 15 рдиंрдмрд░ рдХा рдЧрдж्рдпांрд╢/рдкрдж्рдпांрд╢ рдЖрддा рд╣ै (рдЬो рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ рд╕े рд╣ोрдЧा) рдФрд░ 15 рдиंрдмрд░ рдХी рдкेрдбाрдЧोрдЬी (рдЬो рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд╣ो рдЧрдИ)।

​рдЕрдЧрд▓े рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें рд╣рдо рдЧрдж्рдпांрд╢ рдФрд░ рдкрдж्рдпांрд╢ (Passage) рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░ेंрдЧे।

​рддрдм рддрдХ рдХे рд▓िрдП... рдкреЭрддे рд░рд╣िрдП, рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी—рдкреЭाрддे рд░рд╣िрдП!

рдЬрдп рд╣िंрдж!

- SK Sachin Classes

рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рд╣ोрдорд╡рд░्рдХ (Quiz)

(рдЗрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдХрдоेंрдЯ рдмॉрдХ्рд╕ рдоें рджें)

рдк्рд░рд╢्рди: рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा рдоें рддोрддे рдХो 'рддुрддा' рдмोрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?

(A) рдЙрд╕े рдбांрдЯेंрдЧे।

(B) рдЙрд╕े рдХрдХ्рд╖ा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджेंрдЧे।

(C) рдЙрд╕рдХी рдмाрдд рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ेंрдЧे рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ी рд╢рдм्рдж 'рддोрддा' рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ेंрдЧे।

(D) рдЙрд╕े 10 рдмाрд░ 'рддोрддा' рд▓िрдЦрдиे рдХो рдХрд╣ेंрдЧे।

(рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рд░рд╣ेрдЧा!)

ЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗ

рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी: CTET рдорд╣ा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдиोрдЯ्рд╕  рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░ें


рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ

рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкोрд╕्рдЯ

UPTET Hindi Chapter 1: рд╣िंрджी рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा (рд╕्рд╡рд░ рдПрд╡ं рд╡्рдпंрдЬрди) | 2000+ Words рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕ & 50 MCQ (SK SACHIN CLASSES)

  ​⭐ рдЕрдз्рдпाрдп 01 : рд╣िंрджी рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा (рд╕्рд╡рд░ рдПрд╡ं рд╡्рдпंрдЬрди) - UPTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб ⭐ ​ SK SACHIN CLASSES рд╕्рдкेрд╢рд▓: рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों! рд╣िं рджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХी рдиींрд╡ 'рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा' рдкрд░ рд╣ी рдЯिрдХी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкाрдд्рд░рддा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (UPTET рдФрд░ CTET) рдХे рджोрдиों рд╕्рддрд░ों (Primary & Junior) рдоें рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рд╕े рдХрдо рд╕े рдХрдо 3 рд╕े 4 рдк्рд░рд╢्рди рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рдгों рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╕्рдеाрди, рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдг-рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг, рдФрд░ рдЕрдШोрд╖-рд╕рдШोрд╖ рдоें рдЫाрдд्рд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдн्рд░рдоिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ 2000+ рд╢рдм्рджों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ाрдордмाрдг рд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рдХा рдРрд╕ा 'рдкोрд╕्рдЯрдоाрд░्рдЯрдо' рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдкрдХा рдПрдХ рднी рдк्рд░рд╢्рди рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। ​⭐ 1. рд╡рд░्рдг рдФрд░ рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा (Varna and Varnamala) рдХा рдЕрд░्рде ​⭐ рдз्рд╡рдиि (Sound): рднाрд╖ा рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдоौрдЦिрдХ рдЗрдХाрдИ рдз्рд╡рдиि рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। ​⭐ рд╡рд░्рдг (Letter): рднाрд╖ा рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рд▓िрдЦिрдд рдЗрдХाрдИ рдЬिрд╕рдХे рдФрд░ рдЯुрдХрдб़े (рдЦंрдб) рдирд╣ीं рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे, рдЙрд╕े 'рд╡рд░्рдг' рдХрд╣рддे рд╣ैं (рдЬैрд╕े- рдЕ, рдХ्, рдЦ्)। ​⭐ рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा: рд╡рд░्рдгों рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдФрд░ рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рд╕рдоूрд╣ рдХो 'рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा' (Alphabet) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। ​⭐ рдХुрд▓ рд╡рд░्рдг: рд╣िंрджी рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рдоें рдХुрд▓ 52 рд╡рд░्рдг рд╣ोрддे рд╣ैं (11 рд╕्рд╡рд░ + 2 рдЕрдпोрдЧрд╡ाрд╣ + 33 рдоूрд▓ рд╡्...

UPTET/CTET 2026 рдмाрд▓ рд╡िрдХाрд╕ Chapter 25: рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд╣рд▓ू | SK SACHIN CLASSES

  ​ЁЯМЯ UPTET 2026: рдмाрд▓ рд╡िрдХाрд╕ (CDP) рдЕрдз्рдпाрдп 25 - рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд╣рд▓ू (рд╡िрд╕्рддृрдд рдиोрдЯ्рд╕) ЁЯМЯ ​рджोрд╕्рддों, SK SACHIN CLASSES рдХी рдмाрд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (CDP) рд╕ीрд░ीрдЬ़ рдоें рдЖрдЬ рд╣рдо рдЙрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ेंрдЧे рдЬो рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा 'рдЖрдзाрд░рднूрдд рдиिрдпрдо' (Basic Law) рд╣ै— рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд (Principles of Development) рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд╣рд▓ू । ​рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХोрдИ рдЬाрджुрдИ рдпा рдЕрдЪाрдирдХ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдмрдЪ्рдЪा рдХैрд╕े рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмोрд▓рдиा рд╕ीрдЦрддा рд╣ै, рдХैрд╕े рдЪрд▓рдиा рд╕ीрдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рдХैрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдШुрд▓рддा-рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдпрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдиिрд╢्рдЪिрдд 'рдиिрдпрдоों' рдФрд░ 'рд╕िрдж्рдзांрддों' рдХे рддрд╣рдд рд╣ोрддा рд╣ै। UPTET рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЗрди рд╕िрдж्рдзांрддों (рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рджिрд╢ा рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд) рд╕े рд╕ीрдзे рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдЗрдП, рдЗрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЖрд╕ाрди рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। ​ЁЯФ╣ 1. рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕िрдж्рдзांрдд (Principles of Development) ​рд╡िрдХाрд╕ рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ (Universal) рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪा рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХुрдЫ рд╕ाрдоाрди्рдп рдиिрдпрдоों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ें рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं: ​ЁЯМЯ 1. рдиिрд░ंрддрд░рддा рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд (Principl...

UPTET 2026 рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) Chapter 1: рдкрд░िрд╡ाрд░ (Family) рдПрд╡ं рдоिрдд्рд░ | SK SACHIN CLASSES

  ​ЁЯМЯ UPTET 2026: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) рдЕрдз्рдпाрдп 1 - рдкрд░िрд╡ाрд░ (Family) (рд╡िрд╕्рддृрдд рдиोрдЯ्рд╕) ЁЯМЯ ​рджोрд╕्рддों, SK SACHIN CLASSES рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдЪ рдкрд░ рдЖрдкрдХा рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै! рдЖрдЬ рд╕े рд╣рдо UPTET (Paper 1) рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рд╕्рдХोрд░िंрдЧ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS - Environmental Studies) рдХी рд╢ाрдирджाрд░ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХрд░рдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। ​рд╣рдоाрд░ी рдХिрддाрдм рдХी рд╡िрд╖рдп-рд╕ूрдЪी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣рдоाрд░ा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдз्рдпाрдп рд╣ै— "рдкрд░िрд╡ाрд░ (Family)" । UPTET рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 'рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд░', 'рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ (рд╢ाрд░рджा рдПрдХ्рдЯ)' рдФрд░ 'рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा' рд╕े рдЬुрдб़े рд╕ीрдзे рддрде्рдп рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╣ी рд╕ीрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднी 'рдкрд░िрд╡ाрд░' рд╕े рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЖрдЗрдП, рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рд╣рд░ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмिंрджु рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЖрд╕ाрди рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। ​ЁЯФ╣ 1. 'рдкрд░िрд╡ाрд░' рдХा рдЕрд░्рде рдФрд░ рдЙрдд्рдкрдд्рддि (Meaning & Origin) ​рдордиुрд╖्рдп рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै рдФрд░ 'рдкрд░िрд╡ाрд░' рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЗрдХाрдИ (Unit) рд╣ै। ​ UPTET рдлैрдХ्рдЯ: рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╢рдм्рдж 'Family' рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рдж 'Famulus...

UPTET EVS Chapter 14: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा | 2000+ Words рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕ & 50 MCQ (SK SACHIN CLASSES)

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा (UPTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб)  ⭐ рдирдорд╕्рдХाрд░ рджोрд╕्рддों рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдЖрдкрдХे рдЕрдкрдиे SK SACHIN CLASSES uptet рд╕ीрд░ीрдЬ рдкрд░ рдЖрдЬ рд╣рдо рдЕрдз्рдпाрдп 14 рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं рдЬो UPTET рдоें рд░ाрдордмाрдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧा  ​ SK SACHIN CLASSES рд╕्рдкेрд╢рд▓: рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों, рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкाрдд्рд░рддा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (UPTET рдФрд░ CTET) рдоें 'рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) рдХी рдкेрдбाрдЧोрдЬी' рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдХुंрдЬी рд╣ै। рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХेрд╡рд▓ рдкेрдб़-рдкौрдзों рдХा рдЬ्рдЮाрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдмाрд▓рдХ рдХो рдЙрд╕рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдЗрд╕ 2000+ рд╢рдм्рджों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рдЕрдз्рдпाрдп 14 рдХे рд╣рд░ рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू рдХा рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ेंрдЧे рддाрдХि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдкрдХा рдПрдХ рднी рдЕंрдХ рди рдХрдЯे। ​⭐ 1. рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (Environment) рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा ⭐ ​рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╢рдм्рдж рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рджो рд╢рдм्рджों рдХे рдоेрд▓ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै— 'рдкрд░ि' + 'рдЖрд╡рд░рдг' । ​⭐ 'рдкрд░ि' рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै - рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░। ​⭐ 'рдЖрд╡рд░рдг' рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै - рдЬो рд╣рдоें рдШेрд░े рд╣ुрдП рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд, рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдоौрдЬूрдж рд╡рд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЬो рд╣рдоें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдШेрд░े рд╣ुрдП рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ ...

UPTET Hindi Chapter 6: рд╕ंрдЬ्рдЮा, рд╕рд░्рд╡рдиाрдо, рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рдг (рд╡िрдХाрд░ी рд╢рдм्рдж) | 2000+ Words рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕ & 50 PYQ Mock Test (SK SACHIN CLASSES)

  ​⭐ рдЕрдз्рдпाрдп 06 : рд╕ंрдЬ्рдЮा, рд╕рд░्рд╡рдиाрдо, рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдХे рднेрдж (UPTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб) ⭐ ​ SK SACHIN CLASSES рд╕्рдкेрд╢рд▓: рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों! рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдоें рд╢рдм्рджों рдХो рд░ूрдк рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рджो рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯा рдЬाрддा рд╣ै— рд╡िрдХाрд░ी рдФрд░ рдЕрд╡िрдХाрд░ी । рд╡े рд╢рдм्рдж рдЬिрдирдоें рд▓िंрдЧ, рд╡рдЪрди, рдХाрд░рдХ рдФрд░ рдХाрд▓ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, 'рд╡िрдХाрд░ी рд╢рдм्рдж' рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं। рд╕ंрдЬ्рдЮा, рд╕рд░्рд╡рдиाрдо, рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдпे рдЪाрд░ों рд╣ी рд╡िрдХाрд░ी рд╢рдм्рдж рд╣ैं। ​рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкाрдд्рд░рддा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (UPTET рдФрд░ CTET) рдХे рдк्рд░рд╢्рдирдкрдд्рд░ рдоें рд╕рдХрд░्рдордХ-рдЕрдХрд░्рдордХ рдХ्рд░िрдпा рдХी рдкрд╣рдЪाрди, рднाрд╡рд╡ाрдЪрдХ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг, рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рдХे рднेрджों рд╕े рд╕ीрдзे 3 рд╕े 4 рдк्рд░рд╢्рди (PYQ) рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдЗрдП, рдЖрдкрдХे рдЕрдкрдиे рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо 'SK SACHIN CLASSES' рдХे рдЗрд╕ 2000+ рд╢рдм्рджों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд 'рд░ाрдордмाрдг' рд▓ेрдЦ рдоें рдЗрди рдЪाрд░ों рд╡िрдХाрд░ी рд╢рдм्рджों рдХा рдРрд╕ा 'рдкोрд╕्рдЯрдоाрд░्рдЯрдо' рдХрд░ें рдХि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдкрдХा рдПрдХ рднी рдЕंрдХ рди рдХрдЯे। ​⭐ рднाрдЧ 1: рд╕ंрдЬ्рдЮा (Noun) рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рдЕрдз्рдпрдпрди ​рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡рд╕्рддु, рд╕्рдеाрди, рдк्рд░ाрдгी, рдЧुрдг, рднाрд╡ рдпा рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХे рдиाрдо рдХो рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХрд╣рддे рд╣ैं। (рдЬैрд╕े- рд░ाрдо, рдЖрдЧрд░ा, рдоेрдЬ, рдоिрдаाрд╕, рдмрдЪрдкрди)। рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рд╣ै- 'рдиाрдо' (Name)। ​⭐...

UPTET Hindi Chapter 2: рдоाрдд्рд░िрдХ-рдЕрдоाрдд्рд░िрдХ рд╢рдм्рдж рдПрд╡ं рд╡ाрдХ्рдп рд░рдЪрдиा | 2000+ Words рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕ & 50 PYQ Mock Test (SK SACHIN CLASSES)

  ​⭐ рдЕрдз्рдпाрдп 02 : рд╡рд░्рдгों рдХे рдоेрд▓ рд╕े рдоाрдд्рд░िрдХ/рдЕрдоाрдд्рд░िрдХ рд╢рдм्рджों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рддрдеा рд╡ाрдХ्рдп рд░рдЪрдиा - UPTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб ⭐ ​ SK SACHIN CLASSES рд╕्рдкेрд╢рд▓: рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों! рд╣िंрджी рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рдмाрдж рд╣рдоाрд░ा рдЕрдЧрд▓ा рдХрджрдо 'рд╢рдм्рдж' рдФрд░ 'рд╡ाрдХ्рдп' рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рд╣ै। рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рддрд░ (рдХрдХ्рд╖ा 1 рд╕े 5) рдкрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкрдв़рдиा рдФрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╕िрдЦाрдиे рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЕрдоाрдд्рд░िрдХ рд╢рдм्рджों рд╕े рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкाрдд्рд░рддा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (UPTET рдФрд░ CTET) рдоें 'рд░рдЪрдиा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрдХ्рдп рдХे рднेрдж' (рд╕рд░рд▓, рд╕ंрдпुрдХ्рдд, рдоिрд╢्рд░) рд╕े рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд╕ीрдзे 2 рд╕े 3 рдк्рд░рд╢्рди (PYQ) рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдЗрдП рдЗрд╕ 2000+ рд╢рдм्рджों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд 'рд░ाрдордмाрдг' рд▓ेрдЦ рдоें рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдХा рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ें। ​⭐ 1. рд╢рдм्рдж рд╡िрдЪाрд░ (Concept of Word) ​⭐ рд╢рдм्рдж рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा: рд╡рд░्рдгों рдпा рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХे рдЙрд╕ рд╕ाрд░्рдердХ (Meaningful) рд╕рдоूрд╣ рдХो рд╢рдм्рдж рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХा рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЕрд░्рде рдиिрдХрд▓рддा рд╣ो। ​⭐ рдпрджि рд╡рд░्рдгों рдХो рдоिрд▓ाрдиे рдкрд░ рдХोрдИ рдЕрд░्рде рди рдиिрдХрд▓े (рдЬैрд╕े- 'рдо + рдХ + рд▓' = рдордХрд▓), рддो рдЙрд╕े рд╢рдм्рдж рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा। рд╕ाрд░्рдердХ рдоेрд▓ (рдЬैрд╕े- 'рдХ + рдо + рд▓' = рдХрдорд▓) рд╣ी рд╢рдм्рдж рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। ​⭐ рднाрд╖ा рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рд╕ाрд░्рдердХ рдЗрдХाрдИ 'рд╢рдм्рдж' рд╣ी рд╣ो...

UPTET Hindi Chapter 3: рдз्рд╡рдиिрдпों рдоें рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдЕंрддрд░ (рд╢, рд╖, рд╕, рдм, рд╡) | 2000+ Words рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕ & 50 PYQ Mock Test (SK SACHIN CLASSES)

  ​⭐ рдЕрдз्рдпाрдп 03 : рд╣िрди्рджी рдХी рд╕рднी рдз्рд╡рдиिрдпों рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдЕंрддрд░ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी (UPTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб) ⭐ ​ SK SACHIN CLASSES рд╕्рдкेрд╢рд▓: рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों! рд╣िंрджी рдПрдХ рдкूрд░्рдгрддः рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рднाрд╖ा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЬो рдмोрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд▓िрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рдмाрд░ рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╕्рдеाрдиों (Pronunciation places) рдХा рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣рдо рдз्рд╡рдиिрдпों рдоें рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे, рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд░्рддрдиी (Spelling) рдХी рдЕрд╢ुрдж्рдзिрдпाँ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। UPTET рдФрд░ CTET рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें 'рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╕्рдеाрди' рдФрд░ 'рд╕рдоाрди рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рд░्рдгों рдХे рдЕंрддрд░' рд╕े рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 2-3 рдк्рд░рд╢्рди рд╕ीрдзे (PYQ) рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╡िрд╕्рддृрдд рдФрд░ 'рд░ाрдордмाрдг' рд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╖, рд╕, рд╢, рдм, рд╡, рдв, рдб, рдб़, рдв़, рдХ्рд╖, рдЫ, рдг, рддрдеा рди рдХी рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рдРрд╕ा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо 'рдкोрд╕्рдЯрдоाрд░्рдЯрдо' рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдЖрдкрдХा рдПрдХ рднी рдЕंрдХ рдирд╣ीं рдХрдЯेрдЧा। ​⭐ 1. 'рд╢', 'рд╖' рдФрд░ 'рд╕' рдХी рдз्рд╡рдиिрдпों рдоें рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдЕंрддрд░ (рдКрд╖्рдо рд╡्рдпंрдЬрди) ​рдпे рддीрдиों рд╡рд░्рдг 'рдКрд╖्рдо рдпा рд╕ंрдШрд░्рд╖ी рд╡्рдпंрдЬрди' рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЗрдирдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдоें рдоुрдЦ рд╕े рдЧрд░्рдо рд╣рд╡ा (рдКрд╖्рдоा) рд░рдЧрдб़ рдЦाрдХрд░ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै। рдмोрд▓рдиे рдоें рдпे рдПрдХ рдЬैрд╕े рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЗрдирдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╕्рдеाрди рдмिрд▓्рдХु...

UPTET 2026 рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (EVS) Chapter 4: рдкेрдб़-рдкौрдзे рдПрд╡ं рдЬंрддु (Plants & Animals) | SK SACHIN CLASSES

  ​ЁЯМЯ UPTET 2026: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) рдЕрдз्рдпाрдп 4 - рдкेрдб़-рдкौрдзे рдПрд╡ं рдЬंрддु (рд╡िрд╕्рддृрдд рдиोрдЯ्рд╕) ? ​рджोрд╕्рддों, SK SACHIN CLASSES рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) рд╕ीрд░ीрдЬ़ рдоें рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै। ​рдЖрдЬ рд╣рдо EVS рдХा рд╡рд╣ рдЕрдз्рдпाрдп рдкрдв़рдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдЬो рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕рдмрд╕े рд╕ुंрджрд░ рд░ूрдк рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै— "рдкेрдб़-рдкौрдзे рдПрд╡ं рдЬंрддु (Plants and Animals)" । рд╣рдоाрд░ी рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рд▓ाрдЦों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкेрдб़-рдкौрдзे рдФрд░ рдЬाрдирд╡рд░ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди UPTET рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкौрдзों (рдЬो рдХीрдб़े рдЦाрддे рд╣ैं рдпा рдЬो рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं) рдФрд░ рдХुрдЫ рдЕрдиोрдЦे рдЬाрдирд╡рд░ों (рдЬो 17 рдШंрдЯे рд╕ोрддे рд╣ैं) рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ीрдзे рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдЗрдП, рдЗрди рд╕рднी рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдпों рдХो рд░рдЯ рд▓ेрддे рд╣ैं।

UPTET Hindi Chapter 7: рд▓िंрдЧ, рд╡рдЪрди, рдХाрд▓, рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ, рдк्рд░рдд्рдпрдп, рддрдд्рд╕рдо-рддрдж्рднрд╡ (рд░ाрдордмाрдг рдиोрдЯ्рд╕) | 50 PYQ Mock Test (SK SACHIN CLASSES)

  ​⭐ рдЕрдз्рдпाрдп 07 : рд╡рдЪрди, рд▓िंрдЧ, рдХाрд▓ рдПрд╡ं рд╢рдм्рдж рднेрдж (UPTET рд░ाрдордмाрдг рдорд╣ा-рдПрдкिрд╕ोрдб) ⭐ ​ SK SACHIN CLASSES рд╕्рдкेрд╢рд▓: рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों! рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХा рдпрд╣ рдЕрдз्рдпाрдп UPTET рдФрд░ CTET рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХा 'рд╣ृрджрдп' рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЗрд╕ рдЕрдХेрд▓े рдЕрдз्рдпाрдп рд╕े рдХрдо рд╕े рдХрдо 5 рд╕े 6 рдк्рд░рд╢्рди (PYQ) рд╕ीрдзे рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ 'рдк्рд░ाрдг', 'рджрд░्рд╢рди' рдЬैрд╕े рд╢рдм्рджों рдХे рд╡рдЪрди, 'рджрд╣ी', 'рдкाрдиी' рдЬैрд╕े рд╢рдм्рджों рдХे рд▓िंрдЧ рдФрд░ рддрдд्рд╕рдо-рддрдж्рднрд╡ рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХी рдЬाрджुрдИ рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдЖрдкрдХो рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд░рдЦेंрдЧी। ​рдЖрдЗрдП, рдЗрд╕ 2000+ рд╢рдм्рджों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд 'рд░ाрдордмाрдг' рд▓ेрдЦ рдоें рдЗрди рд╕рднी рд╡िрд╖рдпों рдХा рдРрд╕ा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ें рдХि рдЖрдкрдХा рдПрдХ рднी рдЕंрдХ рди рдХрдЯे। ​⭐ рднाрдЧ 1: рд╡рдЪрди (Number) рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рдЕрдз्рдпрдпрди ​рд╕ंрдЬ्рдЮा, рд╕рд░्рд╡рдиाрдо, рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдпा рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЬिрд╕ рд░ूрдк рд╕े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рд╡рд╕्рддु рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (рдПрдХ рдпा рдЕрдиेрдХ) рдХा рдмोрдз рд╣ो, рдЙрд╕े 'рд╡рдЪрди' рдХрд╣рддे рд╣ैं। ​рд╣िंрджी рдоें рд╡рдЪрди рдХेрд╡рд▓ рджो рд╣ोрддे рд╣ैं: 1. рдПрдХрд╡рдЪрди 2. рдмрд╣ुрд╡рдЪрди (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рддीрди рд╣ोрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рдоें рдж्рд╡िрд╡рдЪрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा)। ​⭐ UPTET рд░ाрдордмाрдг рдиिрдпрдо (рд╕рджा рдПрдХрд╡рдЪрди рдФрд░ рд╕рджा рдмрд╣ुрд╡рдЪрди): ​рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें 99% рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ीं рд╕े рдмрдирддे рд╣ैं। ​⭐ рд╕рджैрд╡ рдмрд╣ुрд╡рдЪрди (Always...

UPTET 2026 EVS Chapter 11 (Part-1): рд╕ंрд╡िрдзाрди рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा | SK SACHIN CLASSES

​ЁЯМЯ UPTET 2026: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (EVS) рдЕрдз्рдпाрдп 11 (Part 1) - рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (рд╡िрд╕्рддृрдд рдиोрдЯ्рд╕) ЁЯМЯ ​рджोрд╕्рддों, SK SACHIN CLASSES рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) рд╕ीрд░ीрдЬ़ рдоें рдЖрдкрдХा рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै। ​рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) рдХे рд╕िрд▓ेрдмрд╕ рдоें 'рд╕ंрд╡िрдзाрди' рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдПрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। UPTET рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ (Fundamental Rights), рдФрд░ рдиीрддि рдиिрджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡ों рд╕े рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे 5 рд╕े 6 рдк्рд░рд╢्рди рдЖрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЕрдз्рдпाрдп рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдордиे рдЗрд╕े 2 рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯा рд╣ै। рдЖрдЗрдП, 'рдкाрд░्рдЯ 1' рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рдвांрдЪे рдХो рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЖрд╕ाрди рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। ​ЁЯФ╣ 1. рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг (Making of the Constitution) ​рд╕ंрд╡िрдзाрди рдЙрди рдиिрдпрдоों рдФрд░ рдХाрдиूрдиों рдХी рдПрдХ рдкрд╡िрдд्рд░ рдХिрддाрдм рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХा рд╢ाрд╕рди (рд╕рд░рдХाрд░) рдЪрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। ​ЁЯМЯ рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा (Constituent Assembly) ​рднाрд░рдд рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдПрдХ 'рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा' рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рдеा। ​ рдХैрдмिрдиेрдЯ рдоिрд╢рди (1946): рдЗрд╕ी рдоिрд╢рди рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдкрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрд╡ि...
Home | About Us | Contact Us | Privacy Policy | Terms and Conditions | Disclaimer
⇨ рдЧ्рд░ुрдк рдоें рдЬुреЬें WhatsApp