ЁЯФе CTET Hindi Pedagogy MasterClass: 15 рдоें рд╕े 15 рдиंрдмрд░ рдкрдХ्рдХे! (Paper 1 & 2 рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдиिрдЪोрдб़ - 4000+ рд╢рдм्рдж)
1. рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рдбрд░ рдиिрдХाрд▓ рдлेंрдХिрдП!
рдирдорд╕्рддे рджोрд╕्рддों! рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै рдЖрдкрдХा SK SACHIN CLASSES рдкрд░।
рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рднी рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рддो рд╣рдоाрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ै, рдЗрд╕рдоें рддो рд╣рдо рдмिрдиा рдкреЭे рдкाрд╕ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे?
рдФрд░ рдлिрд░ рдЬрдм рдЖрдк CTET рдХा рдкेрдкрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं, рддो рд╡рд╣ां рд▓िрдЦे рд╢рдм्рдж— "рд╕рди्рдиिрд╡िрд╖्рдЯ", "рдЕрдзोрдЧाрдоी", "рд╕рдоीрдкрд╕्рде рд╡िрдХाрд╕"—рджेрдЦрдХрд░ рд╕िрд░ рдЪрдХрд░ा рдЬाрддा рд╣ै?
рд╕рдЪ рдмрддाрдКँ?
рд╣рдо рд╣िंрджी рдЬाрдирддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╣рдо 'рд╣िंрджी рдкреЭाрдиा' рдирд╣ीं рдЬाрдирддे।
CTET рдЖрдкрд╕े рдпрд╣ рдирд╣ीं рдкूрдЫрддा рдХि 'рд░ाрдо' рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╣ै рдпा рд╕рд░्рд╡рдиाрдо।
CTET рдЖрдкрд╕े рдкूрдЫрддा рд╣ै— "рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें 'рд░ाрдо' рдХो 'рд▓ाрдо' рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рддो рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?"
рдпрд╣ी рд╣ै рдкेрдбाрдЧोрдЬी (Pedagogy)।
рдЖрдЬ рдХा рдпрд╣ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХोрдИ рд╕ाрдзाрд░рдг рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХी рдЧीрддा, рдмाрдЗрдмिрд▓ рдФрд░ рдХुрд░ाрди рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे рдЕрдЧрд▓े 20-25 рдоिрдирдЯ рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рджे рджिрдП, рддो рдоैं рд╡ाрджा рдХрд░рддा рд╣ूँ рдХि рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ॉрд▓ рдоें рдЖрдк рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ुрдП рдкेрдкрд░ рд╣рд▓ рдХрд░ेंрдЧे।
рд╣рдо рдЗрд╕рдоें рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЪोрдорд╕्рдХी рдХे LAD рддрдХ, рдФрд░ рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рддрдХ—рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд╡рд░ рдХрд░ेंрдЧे। рд╡рд╣ рднी рдХिрддाрдмी рднाрд╖ा рдоें рдирд╣ीं, рдЕрдкрдиी рджेрд╕ी рднाрд╖ा рдоें।
рддो рдЪрд▓िрдП, рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рдорд╣ा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо! ЁЯЪА
рдЦंрдб 1: рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди рдФрд░ рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо (Acquisition vs Learning)
рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ा рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी рдЯॉрдкिрдХ। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд▓िрдпा, рддो 2 рдиंрдмрд░ рдкрдХ्рдХे।
1. рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди (Language Acquisition)
рд╕ोрдЪिрдП, рдЬрдм рдЖрдк рдЫोрдЯे рдеे, рддो рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рд╣िंрджी рдмोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЯ्рдпूрд╢рди рд▓ी рдеी?
рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рдЕрдкрдиी рдордо्рдоी рд╕े рдХрд╣ा рдеा— "рдоाँ, рдоुрдЭे рд╕ंрдЬ्рдЮा рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рд╕िрдЦाрдУ, рддрднी рдоैं 'рджूрдз' рдоांрдЧूंрдЧा"?
рдирд╣ीं рдиा!
рдЖрдкрдиे рдмрд╕ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд▓ोрдЧों рдХो рдмोрд▓рддे рд╕ुрдиा।
рдкाрдкा рдХो рд╕ुрдиा, рдордо्рдоी рдХो рд╕ुрдиा, рджाрджी рдХो рд╕ुрдиा।
рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЖрдк рднी рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧे।
рдЗрд╕े рд╣ी рдХрд╣рддे рд╣ैं рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди।
- рдпрд╣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ (Natural) рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЕрд╡рдЪेрддрди (Unconscious) рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдкрддा рднी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рдХि рдЖрдк рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।
- рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдиिрдпрдоों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी।
- рдпрд╣ рд╣рдоेрд╢ा рдоाрддृрднाрд╖ा (Mother Tongue) рдпा рдк्рд░рдердо рднाрд╖ा (L1) рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै।
рдПрдЧ्рдЬाрдо рдЯिрдк: рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдоें рдЖрдП рдХि "рдмрдЪ्рдЪा рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рднाрд╖ा рд╕ीрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै", рддो рдЙрдд्рддрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдЕрд░्рдЬрди рд╣ोрдЧा।
2. рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо (Language Learning)
рдЕрдм рдпाрдж рдХीрдЬिрдП рд╕्рдХूрд▓ рдХे рджिрди।
рдЬрдм рдЖрдкрдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी (English) рд╕िрдЦाрдИ рдЧрдИ।
рдЯीрдЪрд░ рдиे рдХрд╣ा— "A for Apple рдпाрдж рдХрд░ो", "Noun рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд░рдЯो", "Tense рдХे рдиिрдпрдо рд╕ीрдЦो"।
рдЗрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рднाрд╖ा рдЕрдзिрдЧрдо।
- рдпрд╣ рдк्рд░рдпाрд╕рдкूрд░्рдг (Effortful) рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдоेрд╣рдирдд рд▓рдЧрддी рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЪेрддрди (Conscious) рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдкрддा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдк рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।
- рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдХिрддाрдмें рдФрд░ рдЯीрдЪрд░ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै।
- рдпрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рднाрд╖ा (Second Language/L2) рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЕрди्рддрд░ рдПрдХ рдиреЫрд░ рдоें:
| рдЕрд░्рдЬрди (Acquisition) | рдЕрдзिрдЧрдо (Learning) |
| :--- | :--- |
| рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдоाрд╣ौрд▓ | рд╕्рдХूрд▓/рдХ्рд▓ाрд╕ |
| рдкрд░िрд╡ाрд░ | рд╢िрдХ्рд╖рдХ/рдХिрддाрдм |
| рдоाрддृрднाрд╖ा | рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ा |
| рдХोрдИ рдиिрдпрдо рдирд╣ीं | рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдиिрдпрдо |
рдЦंрдб 2: рдк्рд░рдоुрдЦ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ (The Giants of Pedagogy)
рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें 3-4 рдиाрдо рдРрд╕े рд╣ैं рдЬो рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдкेрдкрд░ рдоें рдЯрдкрдХ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рд░рдЯрдиा рдирд╣ीं, рд╕рдордЭрдиा рд╣ै।
1. рдиोрдо рдЪोрдорд╕्рдХी (Noam Chomsky): рднाрд╖ा рдХा рджेрд╡рддा
рдЪोрдорд╕्рдХी рдХा рдХрд╣рдиा рдеा— "рдмрдЪ्рдЪा рдЦाрд▓ी рд╕्рд▓ेрдЯ рдирд╣ीं рд╣ै।"
рднрдЧрд╡ाрди рдиे (рдпा рдк्рд░рдХृрддि рдиे) рдмрдЪ्рдЪे рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдПрдХ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдлिрдЯ рдХрд░рдХे рднेрдЬा рд╣ै।
рдЙрд╕ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХा рдиाрдо рд╣ै— LAD (Language Acquisition Device)।
рдпाрдиी рднाрд╖ा рдЕрд░्рдЬрди рдпंрдд्рд░।
- рдпрд╣ рдпंрдд्рд░ 5 рд╕ाрд▓ рддрдХ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдПрдХ्рдЯिрд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдЪ्рдЪे рдмрдЪрдкрди рдоें рднाрд╖ा рдЬрд▓्рджी рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
- рдЪोрдорд╕्рдХी рдиे рдХрд╣ा рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдоें 'рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╡्рдпाрдХрд░рдг' (Universal Grammar) рдХी рд╕рдордЭ рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЯ्рд░िрдХ: рдк्рд░рд╢्рди рдоें рдЬрд╣ाँ рднी 'рдЬрди्рдордЬाрдд рдХ्рд╖рдорддा' (Innate Ability) рджिрдЦे, рдЖँрдЦ рдмंрдж рдХрд░рдХे рдЪोрдорд╕्рдХी рдкрд░ рдЯिрдХ рд▓рдЧा рджेрдиा।
2. рдЬीрди рдкिрдпाрдЬे (Jean Piaget): рд╡िрдЪाрд░ рдкрд╣рд▓े, рднाрд╖ा рдмाрдж рдоें
рдкिрдпाрдЬे рдХा рдоाрдирдиा рдеा— "рдкрд╣рд▓े рдмрдЪ्рдЪे рдХा рджिрдоाрдЧ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдЧा (рд╡िрдЪाрд░ рдЖрдПंрдЧे), рдлिрд░ рд╡рд╣ рднाрд╖ा рдмोрд▓ेрдЧा।"
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдЖрддा рд╣ै рдХि 'рдпрд╣ рдЧोрд▓ рдЪीрдЬ рдЦेрд▓рдиे рдХी рд╣ै' (рд╡िрдЪाрд░), рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕े 'рдЧेंрдж' (рднाрд╖ा) рдмोрд▓рддा рд╣ै।
- рдкिрдпाрдЬे рдиे 'рдЕрд╣ंрдХेंрдж्рд░िрдд рд╡ाрдХ्' (Egocentric Speech) рдХी рдмाрдд рдХी। рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рд╕े рдмाрддें рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдкिрдпाрдЬे рдЙрд╕े 'рд╕्рд╡ाрд░्рдеी' рдпा 'рдЦुрдж рдоें рдордЧ्рди' рдоाрдирддे рд╣ैं।
рдЯ्рд░िрдХ: рд╡िрдЪाрд░ > рднाрд╖ा = рдкिрдпाрдЬे।
3. рд▓ेрд╡ рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी (Lev Vygotsky): рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рднाрд╖ा
рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдкिрдпाрдЬे рдХे рджुрд╢्рдорди (рд╡ैрдЪाрд░िрдХ) рдеे।
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा— "рдЕрд░े рдкिрдпाрдЬे рднाрдИ! рдмрдЪ्рдЪा рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдкेреЬ рдХे рдиीрдЪे рдмैрдардХрд░ рдирд╣ीं рд╕ीрдЦрддा। рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдХрд░ рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।"
рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░:
- рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╢ुрд░ू рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдмाрдж рдоें рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं।
- рдиिрдЬी рд╡ाрдХ् (Private Speech): рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рд╕े рдмाрддें рдХрд░рддा рд╣ै (рдЬैрд╕े рдЦिрд▓ौрдиे рдЬोреЬрддे рд╕рдордп), рддो рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдХो рджिрд╢ा рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рд╣ै।
рдЯ्рд░िрдХ: рд╕рдоाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЕंрддःрдХ्рд░िрдпा, рдиिрдЬी рд╡ाрдХ् = рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी।
4. рдмी.рдПрдл. рд╕्рдХिрдирд░ (B.F. Skinner): рдирдХрд▓рдЪी рдмंрджрд░
рд╕्рдХिрдирд░ рдХрд╣рддे рдеे рдХि рднाрд╖ा 'рдЕрдиुрдХрд░рдг' (Imitation) рдФрд░ 'рдкुрдирд░्рдмрд▓рди' (Reinforcement) рд╕े рд╕ीрдЦी рдЬाрддी рд╣ै।
- рдмрдЪ्рдЪा рдордо्рдоी рдХो рджेрдЦрддा рд╣ै।
- рдирдХрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै।
- рд╕рд╣ी рдмोрд▓рдиे рдкрд░ рдордо्рдоी рддाрд▓ी рдмрдЬाрддी рд╣ैं (рдЪॉрдХрд▓ेрдЯ рджेрддी рд╣ैं)।
- рдмрдЪ्рдЪा рдлिрд░ рд╕े рд╡рд╣ी рдмोрд▓рддा рд╣ै।
рдЯ्рд░िрдХ: рдЕрдиुрдХрд░рдг, рдирдХрд▓, рд░рдЯрдиा = рд╕्рдХिрдирд░।
5. рд╕्рдЯीрдлрди рдХ्рд░ैрд╢рди (Stephen Krashen): рдЕрд░्рдЬрди рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд
рдЗрдирдХी 5 рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиाрдПं рд╣ैं, рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै— рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдиिрд╡ेрд╢ (Comprehensible Input - i+1)।
рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЙрд╕рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддрд░ рд╕े рдеोреЬा рд╕ा рдКрдкрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди рджो।
рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो A, B, C, D рдЖрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े 'Apple' рд╕िрдЦाрдУ (i+1), рд╕ीрдзे 'Sentence' рдордд рд╕िрдЦाрдУ (i+10)।
рдЦंрдб 3: рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ (Language Skills)
рднाрд╖ा рдХे рдЪाрд░ рдкрд╣िрдпे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рднी рдкंрдЪрд░ рд╣ुрдЖ, рддो рдЧाреЬी рдирд╣ीं рдЪрд▓ेрдЧी।
рдХ्рд░рдо рдпाрдж рд░рдЦें: L-S-R-W (рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкреЭрдиा, рд▓िрдЦрдиा)।
рд╣िंрджी рдоें: рд╕ु-рдмो-рдк-рд▓ि (рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкреЭрдиा, рд▓िрдЦрдиा)।
1. рд╕ुрдирдиा (Listening) - рд╢्рд░рд╡рдг рдХौрд╢рд▓
рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЖрдзाрд░рднूрдд рдХौрд╢рд▓ рд╣ै।
рд╕िрд░्рдл 'рдХाрди рдоें рдЖрд╡ाрдЬ рдЬाрдиा' рд╕ुрдирдиा рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╕ुрдирдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рд╕ुрдиी рд╣ुрдИ рдмाрдд рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдордЭрдиा।
рдЕрдЧрд░ рдоैं рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рдЪीрдиी рднाрд╖ा рдоें рдХुрдЫ рдмोрд▓ूँ рдФрд░ рдЖрдкрдХे рдХाрди рддрдХ рдЖрд╡ाрдЬ рдЬाрдП, рддो рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे 'рд╕ुрдиा'? рдирд╣ीं, рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдкрдиे рд╕рдордЭा рдирд╣ीं।
2. рдмोрд▓рдиा (Speaking) - рд╡ाрдЪрди рдХौрд╢рд▓
рдмोрд▓рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╕िрд░्рдл 'рдмрдб़рдмрдб़ाрдиा' рдирд╣ीं рд╣ै।
рдмोрд▓рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै— рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд╕рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा।
рдмрдЪ्рдЪे рдХो рддोрддे рдХी рддрд░рд╣ рд░рдЯाрдиा рдмोрд▓рдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХे рдоौрдХे рджेрдиा рдЕрд╕рд▓ी рд╡ाрдЪрди рдХौрд╢рд▓ рд╣ै।
3. рдкреЭрдиा (Reading) - рдкрдарди рдХौрд╢рд▓
рдпрд╣ CTET рдХा рдлेрд╡рд░ेрдЯ рд╣ै।
рдкреЭрдиा рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं?
(A) рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХो рдЬोреЬрдХрд░ рдмोрд▓рдиा?
(B) рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рдкреЭрдиा?
(C) рдкреЭрдХрд░ рдЕрд░्рде рд╕рдордЭрдиा?
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै (C)। рдкреЭрдиा = рдЕрд░्рде рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा।
рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдЕрдЦрдмाрд░ рдкреЭ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдкрдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рдХि рдЦрдмрд░ рдХ्рдпा рд╣ै, рддो рдЖрдк рдкреЭ рдирд╣ीं рд░рд╣े, рд╕िрд░्рдл рдбिрдХोрдб рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рдкреЭрдиे рдХे рдк्рд░рдХाрд░:
- рдоौрди рдкрдарди: рдорди рдоें рдкреЭрдиा। рдЗрд╕рд╕े рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдФрд░ рд╕рдордЭ рдмреЭрддी рд╣ै।
- рд╕рд╕्рд╡рд░ рдкрдарди: рдмोрд▓рдХрд░ рдкреЭрдиा। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╕ुрдзрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЭिрдЭрдХ рдЦुрд▓рддी рд╣ै (рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдмेрд╕्рдЯ)।
- рдж्рд░ुрдд рдкрдарди (Skimming): рд╕рд░рд╕рд░ी рддौрд░ рдкрд░ рдкреЭрдиा (рдЬैрд╕े рдЕрдЦрдмाрд░ рдХी рд╣ेрдбрд▓ाрдЗंрд╕)।
- рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдкрдарди (Scanning): рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдвूँрдврдиा (рдЬैрд╕े рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी рдоें рд╢рдм्рдж рдЦोрдЬрдиा рдпा рдЯ्рд░ेрди рдХा рдЯाрдЗрдо рджेрдЦрдиा)।
4. рд▓िрдЦрдиा (Writing) - рд▓ेрдЦрди рдХौрд╢рд▓
рд▓िрдЦрдиा рд╕िрд░्рдл рд╕ुंрджрд░ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ (рд╕ुрд▓ेрдЦ) рдирд╣ीं рд╣ै।
рд▓िрдЦрдиा рдорддрд▓рдм— рдЕрдкрдиे рдоौрд▓िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि।
рдЕрдЧрд░ рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЖрдП рдХि "рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рд▓ेрдЦрди рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдХैрд╕े рдкрд░рдЦेंрдЧे?", рддो рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдЧा— "рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдорди рд╕े рдХोрдИ рдХрд╣ाрдиी рдпा рдЕрдиुрднрд╡ рд▓िрдЦрдиे рдХो рдХрд╣ेंрдЧे," рди рдХि рд╕ुрд▓ेрдЦ рд▓िрдЦрдиे рдХो।
рдХौрд╢рд▓ों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг:
- рдЧ्рд░рд╣рдгाрдд्рдордХ рдХौрд╢рд▓ (Receptive Skills): рдЬिрдирд╕े рд╣рдо рдЬ्рдЮाрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।
- рд╕ुрдирдиा + рдкреЭрдиा। (рдЗрдирдкुрдЯ)
- рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддाрдд्рдордХ рдХौрд╢рд▓ (Productive Skills): рдЬिрдирд╕े рд╣рдо рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।
- рдмोрд▓рдиा + рд▓िрдЦрдиा। (рдЖрдЙрдЯрдкुрдЯ)
рдЦंрдб 4: рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг (Diagnostic & Remedial Teaching)
рдпрд╣ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╡ाрд▓ा рдХाрдо рд╣ै।
рдоाрди рд▓ीрдЬिрдпे рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдмाрд░-рдмाрд░ 'рд╕' рдХो 'рд╢' рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╕्рдЯेрдк 1: рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (Diagnosis)
рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдкрд╣рд▓े рдмीрдоाрд░ी рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрддा рд╣ै, рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдкрддा рд▓рдЧाрдПрдЧा рдХि рдмрдЪ्рдЪा рдЧрд▓рддी рдХ्рдпों рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै?
- рдХ्рдпा рдЙрд╕े рд╕ुрдиाрдИ рдХрдо рджेрддा рд╣ै?
- рдХ्рдпा рдЙрд╕рдХी рдЬीрдн рдоें рджिрдХ्рдХрдд рд╣ै?
- рдХ्рдпा рдЙрд╕े рдиिрдпрдо рдирд╣ीं рдкрддा? рдХрдоिрдпों рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा = рдиिрджाрди।
рд╕्рдЯेрдк 2: рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг (Remedial Teaching)
рдмीрдоाрд░ी рдкрддा рдЪрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдбॉрдХ्рдЯрд░ рджрд╡ाрдИ рджेрддा рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдХрдоी рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджोрдмाрд░ा рдкреЭाрддा рд╣ै, рдирдП рддрд░ीрдХे рдЕрдкрдиाрддा рд╣ै।
рдХрдоिрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиा = рдЙрдкрдЪाрд░।
рдХ्рд░рдо рдпाрдж рд░рдЦें: рдкрд╣рд▓े рдиिрджाрди, рдлिрд░ рдЙрдкрдЪाрд░।
рдЦंрдб 5: рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (TLM)
рдЯीрдЪрд░ рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдЦाрд▓ी рд╣ाрде рдирд╣ीं рдЬाрддा। рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╣рдеिрдпाрд░ (Tools) рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рджृрд╢्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Visual): рдм्рд▓ैрдХрдмोрд░्рдб, рдЪाрд░्рдЯ, рдоैрдк, рдЧ्рд▓ोрдм। (рдЬिрд╕े рд╕िрд░्рдл рджेрдЦ рд╕рдХें)।
- рд╢्рд░рд╡्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Audio): рд░ेрдбिрдпो, рдЯेрдк рд░िрдХॉрд░्рдбрд░। (рдЬिрд╕े рд╕िрд░्рдл рд╕ुрди рд╕рдХें)।
- рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Audio-Visual): рдЯीрд╡ी, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, рдпूрдЯ्рдпूрдм рд╡ीрдбिрдпो। (рджेрдЦрдиा + рд╕ुрдирдиा)। рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдмेрд╕्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ै।
- рдХ्рд░िрдпा-рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдЬैрд╕े 'рдлीрд▓्рдб рдЯ्рд░िрдк' рдкрд░ рд▓े рдЬाрдиा рдпा рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдиाрдЯрдХ рдХрд░рд╡ाрдиा।
рдЕрд╕рд▓ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी (Realia):
рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें 'рд╕ेрдм' рдкреЭा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдШрд░ рд╕े рдЕрд╕рд▓ी рд╕ेрдм рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП, рддो рдЙрд╕े Realia (рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╡рд╕्рддु) рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдмрд╕े рдЬрд▓्рджी рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ (Textbook):
рдпाрдж рд░рдЦрдиा, рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै, рд╕ाрдз्рдп рдирд╣ीं।
рдорддрд▓рдм, рдХिрддाрдм рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдЬрд░िрдпा рд╣ै рд╕िрдЦाрдиे рдХा, рд╕рдм рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдЯीрдЪрд░ рдХो рдХिрддाрдм рдХे рдмाрд╣рд░ рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рднी рдЬ्рдЮाрди рдЬोреЬрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЦंрдб 6: рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा (Multilingualism) - рдПрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди
рднाрд░рдд рдПрдХ рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рд╣ै।
рдЖрдкрдХी рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рд╣िंрджी рдмोрд▓рддा рд╣ै, рдПрдХ рднोрдЬрдкुрд░ी, рдПрдХ рддрдоिрд▓ рдФрд░ рдПрдХ рдЧुрдЬрд░ाрддी।
рдПрдХ рдЯीрдЪрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?
(A) рд╕рдмрдХो рд╣िंрджी рдмोрд▓рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ेंрдЧे?
(B) рдЙрди्рд╣ें рдХ्рд▓ाрд╕ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджेंрдЧे?
(C) рдЙрдирдХी рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╕рдо्рдоाрди рджेंрдЧे?
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै (C)।
NCF 2005 рдХрд╣рддा рд╣ै— "рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдПрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди (Resource) рд╣ै।"
- рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдПं рдмोрд▓рддे рд╣ैं, рддो рд╡े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдирдП рд╢рдм्рдж рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं।
- рдЙрдирдХा рджिрдоाрдЧ рдЬ्рдпाрджा рддेрдЬ (рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕) рд╣ोрддा рд╣ै।
- рд╣рдоें рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдПрдЧ्рдЬाрдо рдЯिрдк: рдЬिрд╕ рдСрдк्рд╢рди рдоें рд▓िрдЦा рд╣ो "рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡рд░्рдЬिрдд рд╣ै", рд╡рд╣ рдСрдк्рд╢рди 100% рдЧрд▓рдд рд╣ै।
рдЦंрдб 7: рдоूрд▓्рдпांрдХрди (Assessment)
рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдорддрд▓рдм рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдбрд░ाрдиा рдпा рдлेрд▓ рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рдордХрд╕рдж рд╣ै— рд╕ीрдЦрдиे рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा।
1. рд╕рддрдд рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди (CCE)
- рд╕рддрдд (Continuous): рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕ाрд▓ рдХे рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкреЭाрддे рд╕рдордп рднी, рдЦेрд▓рддे рд╕рдордп рднी।
- рд╡्рдпाрдкрдХ (Comprehensive): рд╕िрд░्рдл рдкреЭाрдИ (рдкेрди-рдкेрдкрд░) рдХा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЦेрд▓, рд╕ंрдЧीрдд, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди—рд╕рдмрдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
2. рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ vs рдпोрдЧाрдд्рдордХ
- рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ (Formative): рдпрд╣ рдкреЭाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдЯीрдЪрд░ рдиे рдкреЭाрддे рд╣ुрдП рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫ рд▓िрдпा। рдЗрд╕рдХा рдордХрд╕рдж рд╣ै— рдлीрдбрдмैрдХ рджेрдиा рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा। (рдЬैрд╕े - рдпूрдиिрдЯ рдЯेрд╕्рдЯ, рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ)।
- рдпोрдЧाрдд्рдордХ (Summative): рдпрд╣ рд╕ाрд▓ рдХे рдЕंрдд рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдордХрд╕рдж рд╣ै— рд░िрдЬрд▓्рдЯ рджेрдиा рдпा рдкाрд╕/рдлेрд▓ рдХрд░рдиा। (рдЬैрд╕े - рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा)।
- рдмेрд╕्рдЯ рдХौрди рд╕ा рд╣ै? рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ (Formative)।
3. рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो (Portfolio)
рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдкेрдкрд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЖрддा рд╣ै।
рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рдПрдХ рдлाрдЗрд▓ рдпा рдлोрд▓्рдбрд░ рд╣ै।
рдЗрд╕рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдкूрд░े рд╕ाрд▓ рдХे рдХाрдо рдХा рд╕рдмूрдд рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдЙрд╕рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рдб्рд░ाрдЗंрдЧ।
- рдЙрд╕рдХा рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рдиिрдмंрдз।
- рдЙрд╕рдХी рдЯेрд╕्рдЯ рдХॉрдкी। рдЗрд╕рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдкूрд░े рд╕ाрд▓ рдоें рдХ्рд░рдоिрдХ рдк्рд░рдЧрддि рдХैрд╕े рдХी। рдпрд╣ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рддрд░ीрдХा рд╣ै।
рдЦंрдб 8: NCF 2005 рдФрд░ NEP 2020 рдХा рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें рд░ोрд▓
NCF 2005 (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा)
NCF рдХрд╣рддा рд╣ै:
- рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोреЬो।
- рдкреЭाрдИ рдХो рд░рдЯंрдд рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ो।
- рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो।
- рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣े, рдЯीрдЪрд░ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрджाрддा (Facilitator) рд╣ै।
NEP 2020 (рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि)
рдпрд╣ рднी NCF рдХी рдмाрддों рдХो рджोрд╣рд░ाрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рдирдИ рдмाрддें рднी рд╣ैं:
- рдХрдХ्рд╖ा 5 (рдФрд░ рд╣ो рд╕рдХे рддो 8) рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдоाрддृрднाрд╖ा/рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рд╣ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
- рдд्рд░िрднाрд╖ा рд╕ूрдд्рд░: рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рддीрди рднाрд╖ाрдПं рд╕िрдЦाрдИ рдЬाрдПं। (рдЬैрд╕े - рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдФрд░ рдПрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा)।
- 360-рдбिрдЧ्рд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХाрд░्рдб: рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕िрд░्рдл рдЯीрдЪрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджोрд╕्рдд рднी рдХрд░ेंрдЧे।
рдЦंрдб 9: рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг (Grammar Pedagogy)
рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХैрд╕े рдкреЭाрдиा рдЪाрд╣िрдП?
рдкुрд░ाрдиी рд╡िрдзि (рдиिрдЧрдорди/Deductive):
рдкрд╣рд▓े рдиिрдпрдо рд░рдЯाрдУ, рдлिрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджो।
(рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд░рдЯो -> рдлिрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦो)।
рдпрд╣ рд╡िрдзि рдиीрд░рд╕ рдФрд░ рдЙрдмाрдК рд╣ै।
рдирдИ рдФрд░ рдмेрд╕्рдЯ рд╡िрдзि (рдЖрдЧрдорди/Inductive):
рдкрд╣рд▓े рдЙрджाрд╣рд░рдг рджो, рдлिрд░ рдиिрдпрдо рдиिрдХाрд▓ो।
- рдЯीрдЪрд░: "рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ै?"
- рдмрдЪ्рдЪा: "рд░ाрдо।"
- рдЯीрдЪрд░: "рдпрд╣ 'рд░ाрдо' рд╢рдм्рдж рд╣ी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╣ै।" рдЗрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं— рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡्рдпाрдХрд░рдг (Grammar in Context)। рдорддрд▓рдм, рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдордд рдкреЭाрдУ, рдкाрда рдкреЭाрддे рд╕рдордп рдЬो рд╢рдм्рдж рдЖрдПं, рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕िрдЦाрдУ।
рдЦंрдб 10: рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рдж (Keywords for Exam)
рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХो рдШोрдЯ рдХрд░ рдкी рдЬाрдУ। рдЕрдЧрд░ рдпे рдСрдк्рд╢рди рдоें рджिрдЦें, рддो рдз्рдпाрди рджें।
рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╢рдм्рдж (Positive Tag Words - рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдЪांрд╕ рдЬ्рдпाрджा рд╣ैं):
- рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрдиा (Opportunity)
- рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा
- рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ीрдЦрдиा
- рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
- рд╡िрд╡िрдзрддा / рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा
- рд╕рдХ्рд░िрдп (Active)
- рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрдд
- рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиा (Learning by doing)
- рдЕрд░्рде рдиिрд░्рдоाрдг
- рдк्рд░िंрдЯ-рд╕рдоृрдж्рдз рдоाрд╣ौрд▓ (Print-rich environment)
рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╢рдм्рдж (Negative Tag Words - рдЧрд▓рдд рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдЪांрд╕ рдЬ्рдпाрджा рд╣ैं):
- рдХेрд╡рд▓ / рдоाрдд्рд░ / рд╣ी (Only)
- рд░рдЯрдиा / рдпाрдж рдХрд░рдиा / рдХंрдард╕्рде рдХрд░рдиा
- рджंрдб рджेрдиा / рд╕рдЬा
- рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдмрд▓
- рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै
- рдоाрдирдХीрдХृрдд рднाрд╖ा рдкрд░ рдЬोрд░
- рдкृрдердХ्рдХрд░рдг / рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा
- рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХो рддुрд░ंрдд рд╕ुрдзाрд░рдиा (рдЯोрдХрдиा)
рдЦंрдб 11: рдкेрдкрд░ рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдиिंрдЬा рддрдХрдиीрдХ (Exam Strategy)
рде्рдпोрд░ी рддो рдкреЭ рд▓ी, рдЕрдм рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ॉрд▓ рдоें рдХ्рдпा рдХрд░ें?
- рдмрдЪ्рдЪा рднрдЧрд╡ाрди рд╣ै: рдЖрдкрдХे рд▓िрдП CTET рдоें рдмрдЪ्рдЪा рд╣ी рднрдЧрд╡ाрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрднी рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдлेрд▓ рд╣ुрдЖ, рддो рдмрдЪ्рдЪा рдлेрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рд╕िрд╕्рдЯрдо рдлेрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдирд╣ीं рд╕ीрдЦ рд░рд╣ा, рддो рдЯीрдЪрд░ рдХे рдкреЭाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рдЧрд▓рдд рд╣ै। рдЬिрд╕ рдСрдк्рд╢рди рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХी рднрд▓ाрдИ рд╣ो, рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै।
- рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдСрдк्рд╢рди: рдЕрдХ्рд╕рд░ (90% рдХेрд╕ рдоें) рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдоें рдЬो рдСрдк्рд╢рди рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। (рд▓ेрдХिрди рдкрд╣рд▓े рдкреЭ рдЬрд░ूрд░ рд▓ें)।
-
рдПрд▓िрдоिрдиेрд╢рди рдоेрдердб:
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдордд рдвूँрдвो। рдЧрд▓рдд рдЙрдд्рддрд░ рдХो рдХाрдЯो।
- рдЬिрд╕рдоें 'рд░рдЯрдиा' рд▓िрдЦा рд╣ो - рдХाрдЯ рджो।
- рдЬिрд╕рдоें 'рджंрдб' рд▓िрдЦा рд╣ो - рдХाрдЯ рджो।
- рдЬो рдмрдЪेрдЧा, рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ै।
- рдЬेंрдбрд░ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдмрдЪें: рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдХрд╣े рдХि "рд▓реЬрдХे рдЧрдгिрдд рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд▓реЬрдХिрдпां рд╣िंрджी рдоें", рддो рдпрд╣ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा (Stereotype) рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдЗрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╡ाрд▓ा рдСрдк्рд╢рди рдЪुрдирдиा рд╣ै।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдЖрдк рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ैं, рддाрдиाрд╢ाрд╣ рдирд╣ीं!
рджोрд╕्рддों, рд╣िंрджी рдкेрдбाрдЧोрдЬी рдХा рд╕ाрд░ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै—
рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдкрдХा рдХाрдо рдмрдЪ्рдЪे рдХो 'рдЬ्рдЮाрдиी' рдмрдиाрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े 'рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा' рд╣ै।
рдЙрд╕े рдмोрд▓рдиे рджो, рдЙрд╕े рдЧрд▓рддिрдпां рдХрд░рдиे рджो।
рдЙрд╕рдХी рдЯूрдЯी-рдлूрдЯी рд╣िंрджी рдХो рднी рдк्рдпाрд░ рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ो।
рдЬрдм рдЖрдк рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдЬाрдПँ, рддो рдХिрддाрдм рдмाрдж рдоें рдЦोрд▓ें, рдкрд╣рд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХा рджिрд▓ рдЦोрд▓ें।
рдоुрдЭे рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдиे рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рдкреЭा рд╣ै, рддो CTET рдоें рд╣िंрджी рд╕ेрдХ्рд╢рди рдоें рдЖрдк 30 рдоें рд╕े 28+ рд╕्рдХोрд░ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХрд░ेंрдЧे। 15 рдиंрдмрд░ рдХा рдЧрдж्рдпांрд╢/рдкрдж्рдпांрд╢ рдЖрддा рд╣ै (рдЬो рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ рд╕े рд╣ोрдЧा) рдФрд░ 15 рдиंрдмрд░ рдХी рдкेрдбाрдЧोрдЬी (рдЬो рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд╣ो рдЧрдИ)।
рдЕрдЧрд▓े рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें рд╣рдо рдЧрдж्рдпांрд╢ рдФрд░ рдкрдж्рдпांрд╢ (Passage) рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░ेंрдЧे।
рддрдм рддрдХ рдХे рд▓िрдП... рдкреЭрддे рд░рд╣िрдП, рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी—рдкреЭाрддे рд░рд╣िрдП!
рдЬрдп рд╣िंрдж!
- SK Sachin Classes
рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рд╣ोрдорд╡рд░्рдХ (Quiz)
(рдЗрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдХрдоेंрдЯ рдмॉрдХ्рд╕ рдоें рджें)
рдк्рд░рд╢्рди: рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा рдоें рддोрддे рдХो 'рддुрддा' рдмोрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?
(A) рдЙрд╕े рдбांрдЯेंрдЧे।
(B) рдЙрд╕े рдХрдХ्рд╖ा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджेंрдЧे।
(C) рдЙрд╕рдХी рдмाрдд рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ेंрдЧे рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ी рд╢рдм्рдж 'рддोрддा' рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ेंрдЧे।
(D) рдЙрд╕े 10 рдмाрд░ 'рддोрддा' рд▓िрдЦрдиे рдХो рдХрд╣ेंрдЧे।
(рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рд░рд╣ेрдЧा!)
ЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗЁЯСЗ

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें