ЁЯФе CTET Top 30 PYQ: рдЬीрди рдкिрдпाрдЬे рд╕े рд▓ेрдХрд░ NEP 2020 рддрдХ - рд╕рдм рдХुрдЫ рдПрдХ рд╣ी рдЬрдЧрд╣! (Primary & Junior Special)
1. рднूрдоिрдХा: CTET рдкाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो 'рд░рдЯрдиा' рдЫोрдб़ рджो!
рдирдорд╕्рдХाрд░ рджोрд╕्рддों! рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै рдЖрдкрдХा SK SACHIN CLASSES рдкрд░।
рдЕрдЧрд░ рдЖрдк CTET (Central Teacher Eligibility Test) рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЪाрд╣े рд╡ो рдкेрдкрд░ 1 (Primary) рд╣ो рдпा рдкेрдкрд░ 2 (Junior), рдПрдХ рдмाрдд рдЖрдкрдХो рдЧांрда рдмांрдз рд▓ेрдиी рдЪाрд╣िрдП— "CTET рд░рдЯрдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рдирд╣ीं, рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ै।"
рдЕрдХ्рд╕рд░ рдирдП рдЫाрдд्рд░ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдХि рдоोрдЯी-рдоोрдЯी рдХिрддाрдмें рд░рдЯрдХрд░ рд╡े рдкाрд╕ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे। рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ॉрд▓ рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдЖрддा рд╣ै рдХि "рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा 'рдкрдХ्рд╖ी' рдХो рджेрдЦрдХрд░ 'рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ' рдХो рднी рдкрдХ्рд╖ी рдХрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै, рддो рдкिрдпाрдЬे рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै?" рддрдм рд░рдЯा рд╣ुрдЖ рдЬ्рдЮाрди рдзрд░ा рдХा рдзрд░ा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ां рдХाрдо рдЖрддी рд╣ै рдЖрдкрдХी рд╕рдордЭ (Understanding)।
рдЖрдЬ рдХे рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें, рдоैं рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдХे 30 рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди (PYQ) рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рд╣ूँ। рдпे рд╡ो рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ैं рдЬो рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рд░िрдкीрдЯ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╣рдо рдЬीрди рдкिрдпाрдЬे рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP 2020) рддрдХ рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд╡рд░ рдХрд░ेंрдЧे।
рддो рдЪрд▓िрдП, рдЕрдкрдиी рддैрдпाрд░ी рдХो рдПрдХ рдирдпा рдЧिрдпрд░ рджेрддे рд╣ैं! ЁЯЪА
2. рдЬीрди рдкिрдпाрдЬे: CTET рдХे 'рдмाрд╣ुрдмрд▓ी'
рдЕрдЧрд░ CTET рдПрдХ рдлिрд▓्рдо рд╣ै, рддो рдЬीрди рдкिрдпाрдЬे (Jean Piaget) рдЙрд╕рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд╣ीрд░ो рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдмिрдиा рдкेрдкрд░ рдирд╣ीं рдмрдирддा।
рдкिрдпाрдЬे рдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो "рдирди्рд╣ा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ" рдХрд╣ा рд╣ै। рд╡े рдоाрдирддे рдеे рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдкрдиी рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдордЭ рдЦुрдж рдмрдиाрддे рд╣ैं।
рдЖрдкрдХे рдПрдЧ्рдЬाрдо рдХे рд▓िрдП рдкिрдпाрдЬे рдХे 4 рд╢рдм्рдж рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ैं:
- рд╕्рдХीрдоा (Schema): рдЗрд╕े рджिрдоाрдЧ рдХा 'рдлोрд▓्рдбрд░' рдоाрди рд▓ो। рдЬो рднी рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं, рд╡ो рд╕्рдХीрдоा рд╣ै।
- рдЖрдд्рдорд╕ाрддीрдХрд░рдг (Assimilation): рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдкुрд░ाрдиी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоें рдирдИ рдЪीрдЬ़ рдХो рдлिрдЯ рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। (рдЬैрд╕े—рдХौрд╡े рдХो рдкрдХ्рд╖ी рдЬाрдирддा рдеा, рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ рдХो рднी рдкрдХ्рд╖ी рдмोрд▓ рджिрдпा)।
- рд╕рдоाрдпोрдЬрди (Accommodation): рдЬрдм рдкुрд░ाрдиी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЧрд▓рдд рд╣ो рдЬाрдП рдФрд░ рдЙрд╕े рдмрджрд▓рдиा рдкрдб़े। (рдЬрдм рдЙрд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ рдкрдХ्рд╖ी рдирд╣ीं рд╣ै, рдорд╢ीрди рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиा рд╕्рдХीрдоा рдмрджрд▓ा)।
- рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं: рдкिрдпाрдЬे рдХी 4 рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं рд╣ैं (S-P-C-F)। рдпाрдж рд░рдЦें, 'рдоूрд░्рдд рд╕ंрдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ' (7-11 рд╡рд░्рд╖) рдоें рдмрдЪ्рдЪा рддрд░्рдХ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ 'рдФрдкрдЪाрд░िрдХ' (11+ рд╡рд░्рд╖) рдоें рд╡рд╣ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рд╕ोрдЪ рд╕рдХрддा рд╣ै।
3. рд▓ेрд╡ рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी: 'рдЕрдХेрд▓े рдирд╣ीं, рд╕ाрде рдоें рд╕ीрдЦेंрдЧे'
рдкिрдпाрдЬे рдЬрд╣ाँ рдХрд╣рддे рдеे рдХि рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рд╕ीрдЦрддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी (Vygotsky) рдХрд╣рддे рдеे— "рдЕрд░े рдирд╣ीं рднाрдИ! рдмрдЪ्рдЪा рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджोрд╕्рддों рдХे рд╕ाрде рдЧрдк्рдкें рдоाрд░рдХрд░ (Social Interaction) рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।"
рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХे рджो рд╣рдеिрдпाрд░ рдпाрдж рдХрд░ рд▓ो, 2 рдиंрдмрд░ рдкрдХ्рдХे:
- ZPD (рд╕рдоीрдкрд╕्рде рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░): рдпрд╣ рд╡ो рджाрдпрд░ा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рддो рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा, рд▓ेрдХिрди рдеोрдб़ी рдорджрдж рдоिрд▓े рддो рдХрд░ рд▓ेрдЧा।
- рдкाреЬ/рдвांрдЪा (Scaffolding): рдпрд╣ рд╡ो 'рдеोрдб़ी рд╕ी рдорджрдж' рд╣ै। рдЬैрд╕े рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рд╕िрдЦाрддे рд╡рдХ्рдд рдкीрдЫे рд╕े рдкрдХрдб़рдиा। рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рд╕ीрдЦ рдЬाрдП, рддो рдорджрдж рд╣рдЯा рд▓ो। рдпрд╣ рд╕्рдеाрдпी рдирд╣ीं рд╣ोрддी।
4. рд▓ॉрд░ेंрд╕ рдХोрд╣рд▓рдмрд░्рдЧ: рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкाрда
рдХोрд╣рд▓рдмрд░्рдЧ рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд╕рд╣ी рдФрд░ рдЧрд▓рдд рдХी рд╕рдордЭ рдХैрд╕े рдЖрддी рд╣ै।
- рдЫोрдЯा рдмрдЪ्рдЪा (Pre-conventional): рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл "рдкिрдЯाрдИ рдХे рдбрд░" рд╕े рдиिрдпрдо рдоाрдирддा рд╣ै। (рджंрдб рдПрд╡ं рдЖрдЬ्рдЮाрдкाрд▓рди)।
- рдеोрдб़ा рдмрдб़ा рдмрдЪ्рдЪा (Conventional): рд╡рд╣ "рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдб़рдХा/рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдб़рдХी" рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡ाрд╣рд╡ाрд╣ी рдЪाрд╣िрдП।
- рд╕рдордЭрджाрд░ рдЗंрд╕ाрди (Post-conventional): рд╡рд╣ рдиिрдпрдоों рд╕े рдКрдкрд░ "рдоाрдирд╡рддा" рдХो рдЪुрдирддा рд╣ै। (рдЬैрд╕े рд╣ेंрдЬ рдиे рджрд╡ा рдЪोрд░ी рдХी рдХ्рдпोंрдХि рдЬाрди рдмрдЪाрдиा рдЪोрд░ी рд╕े рдмрдб़ा рдзрд░्рдо рдеा)।
5. рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP 2020) рдФрд░ NCF 2005
рджोрд╕्рддों, рдЕрдм рд░рдЯ्рдЯा рдоाрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЬ़рдоाрдиा рдЧрдпा।
NEP 2020 рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдмрд╕्рддा рд╣рд▓्рдХा рдХрд░ो рдФрд░ рджिрдоाрдЧ рднाрд░ी рдХрд░ो।
- рдирдпा рдвांрдЪा: 5+3+3+4 (рдкुрд░ाрдиा 10+2 рдЧрдпा)।
- рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े 5 рд╕ाрд▓ (Foundational Stage) рдЦेрд▓-рдХूрдж рдФрд░ рдЧрддिрд╡िрдзि рд╡ाрд▓े рд╣ोंрдЧे।
- рдлोрдХрд╕: рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕рдордЭ (Conceptual Understanding) рдкрд░, рди рдХि рд░рдЯрдиे рдкрд░।
рд╡рд╣ीं, NCF 2005 рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो "рд╕ुрд╡िрдзाрджाрддा" (Facilitator) рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рдорддрд▓рдм рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдбंрдбा рд▓ेрдХрд░ рдирд╣ीं рдЦрдб़े рд╣ोрдиा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдорджрдж рдХрд░рдиी рд╣ै рддाрдХि рд╡े рдЦुрдж рд╕ीрдЦ рд╕рдХें। "рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोрдб़рдиा" рд╣ी рдЗрд╕рдХा рдоूрд▓ рдоंрдд्рд░ рд╣ै।
6. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा (Inclusive Education): рд╕рдмрдХा рд╕ाрде, рд╕рдмрдХा рд╡िрдХाрд╕
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдХрдХ्рд╖ा рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдПрдХ рдРрд╕ी рдХ्рд▓ाрд╕ рдЬрд╣ाँ рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХा рдмрдЪ्рдЪा рдПрдХ рд╕ाрде рдкрдв़े।
рдЪाрд╣े рд╡ो рдмрд╣ुрдд рд╣ोрдирд╣ाрд░ рд╣ो, рдпा рдЙрд╕े рдЪрд▓рдиे-рдлिрд░рдиे рдоें рджिрдХ्рдХрдд рд╣ो (рджिрд╡्рдпांрдЧ), рдпा рдХिрд╕ी рдХो рдХрдо рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ो।
- рд╣рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХो 'рд▓ेрдмрд▓' (Label) рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि "рддू рдоंрджрдмुрдж्рдзि рд╣ै"।
- рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдкрдв़ाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рдмрджрд▓рдиा рд╣ै рддाрдХि рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪा рд╕ीрдЦ рд╕рдХे।
- рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा (Multilingualism): рдЕрдЧрд░ рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдХोрдИ рдмрдЪ्рдЪा рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा (рдЬैрд╕े рднोрдЬрдкुрд░ी рдпा рдкंрдЬाрдмी) рдмोрд▓рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдбांрдЯрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рднाрд╖ा рдХो рд╕ंрд╕ाрдзрди (Resource) рдоाрдирдХрд░ рд╕рдо्рдоाрди рджेрдиा рд╣ै।
7. рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг 'рдХीрд╡рд░्рдб्рд╕' (Tag Words)
рдПрдЧ्рдЬाрдо рдоें рдЬрдм рдЖрдк рдлंрд╕ рдЬाрдПं, рддो рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХो рдвूँрдвें:
✅ Positive Words (рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди):
- рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрдиा (Opportunities)
- рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиा (Learning by doing)
- рд╡िрд╡िрдзрддा (Diversity)
- рдд्рд░ुрдЯिрдпां рд╕ीрдЦрдиे рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं
- рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ीрдЦрдиा (Contextual learning)
❌ Negative Words (рдЗрди्рд╣ें рджेрдЦрддे рд╣ी рдХाрдЯ рджें):
- рдХेрд╡рд▓, рд╣ी, рдоाрдд्рд░ (Only)
- рд░рдЯрдиा, рдХंрдард╕्рде рдХрд░рдиा (Rote memorization)
- рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा (Segregation)
- рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп (Passive)
- рдоाрдирдХ (Standardized) - рдз्рдпाрди рджें: рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди (Flexibility) рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै, рдоाрдирдХीрдХрд░рдг рдмुрд░ा рд╣ै।
8. рдЕрдм рдЖрдкрдХी рдмाрд░ी! (Live Master Quiz)
рдоैंрдиे рдКрдкрд░ рдЬो рднी рд╕рдордЭाрдпा, рдЕрдм рдЙрд╕े рдкрд░рдЦрдиे рдХा рд╕рдордп рд╣ै।
рдоैंрдиे 30 рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг PYQ рдХा рдПрдХ рд▓ाрдЗрд╡ рдЯेрд╕्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдХ्рд╡िрдЬ़ рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд:
- ✅ рдЗрд╕рдоें рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдФрд░ рдЬूрдиिрдпрд░ рджोрдиों рдХे рдоिрдХ्рд╕ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ैं।
- ✅ рдЧрд▓рдд рдЙрдд्рддрд░ рдкрд░ рдЖрдкрдХो рддुрд░ंрдд рд╕рд╣ी рдЬрд╡ाрдм рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рджिрдЦेрдЧी।
- ✅ рдпрд╣ рдЖрдкрдХो рдЕрд╕рд▓ी рдПрдЧ्рдЬाрдо рдЬैрд╕ा рдлीрд▓ рджेрдЧा।
рдЪैрд▓ेंрдЬ: рдХ्рдпा рдЖрдк 30 рдоें рд╕े 25+ рдиंрдмрд░ рд▓ा рд╕рдХрддे рд╣ैं? рдЕрдЧрд░ рд╣ाँ, рддो рдЖрдкрдХी рддैрдпाрд░ी рд╕рд╣ी рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рд╣ै!
ЁЯСЗ рдЕрднी рдЯेрд╕्рдЯ рд╢ुрд░ू рдХрд░ें! ЁЯСЗ

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें